Bəzən hər hansı bir rəsm əsərini, səmanı, al-əlvan çiçəkləri seyrə dalanda içimizdə xoş hisslərlə bərabər qəribə bir gizilti duyuruq. Düşünürük: “Niyə könlümüzü oxşayan gözəllik həm də bizi özümüzə qəribsədir?”
Bəşəriyyət olaraq uzun müddətdir ki, eyni pəncərənin önündə dayanıb bu xoş ürpərtinin yaratdığı gözəlliyin o əzəli və əbədi nuruna ehtiramla tamaşa edirik. Bu ruhu ucaldan gözəlliyi sadəcə estetik bir dəyər kimi deyil, həm də sığınacaq və mütləq bir vəhdət mənzərəsi ilə göstərən həmin pəncərədir.
Hüseyn Cavidin “Tanrısı”, Məhəmməd Hadinin mənəviyyatı, Məhəmməd Füzulinin yanğı və bəlası olan bu gözəllik ruhu zülmətin dərinliklərindən qoparıb nura aparan, yalnız baxılan deyil, yaşanan, dərk edilən və insanın mizacına hopan bir həqiqətdir.
Pəncərədən bir də baxsaq, görərik ki, gözəllik dəyişmir. Dəyişən onu qarşılayan insanın qəlbi, idrakı və məsuliyyətidir.
Lakin bəzən bu məsuliyyət elə bir ağırlığa çevrilir ki, insan öz daxili qüsurlarının, mənəvi natamamlığının altında əzilərək həmin nura layiq şəkildə yaşaya bilmir. Bu nöqtədə gözəllik artıq bir xilas deyil, insanın ruhunu hər an sorğu-suala çəkən, onu öz naqisliyi ilə üz-üzə qoyan amansız bir aynaya çevrilir. Yukio Mişimanın dünyası məhz bu ağır məsuliyyətin gətirdiyi fəlakətin təsviridir.
Mişima üçün gözəllik sarsılmaz və əlçatmaz mükəmməlliyin forması idi – dəyişməz, zamanın aşındıra bilmədiyi, lakin insan ruhunu parçalayan bir ideal. “Qızıl məbəd” əsərində o bu heybətli gözəlliyin qarşısında özünü eybəcər, dəyərsiz hiss edən bir gəncin daxili cəhənnəmini yazır. Gənc keşiş üçün məbədin qızıl divarları gözəllikdən ziyadə varlığını boğaraq yaşama imkan verməyən bir hökm idi. O yaşaya bilmək üçün bu gözəlliyi məhv etməli, külə çevirməli idi.
Mişimanın düşüncəsində məhv aktı bir qaçış deyil, son həddə çatmış bir dueldir. O inanırdı ki, əgər gözəllik səni hər an kiçildirsə, sən ancaq onu məhv edərək azad ola bilərsən. Və bu məntiqin son nöqtəsində insan təkcə gözəlliyi deyil, özünü də həmin alova qurban verir. Çünki o güzgünü qırmaq, eyni zamanda onun qarşısında duran varlığı da məhv etmək deməkdir.
Bu zaman yanan məbədin tüstülərindən bir sual daha boylanır: Bəs fərd öz qüsurları ilə bu ağırlığın altında, həqiqətən, yaşamağa davam etməyə güc tapa bilərmi?
Mişima üçün bu sualın cavabı yox idi; o, gözəlliyin qarşısında əzilməyi seçmişdi. Bu gün isə bu axtarış başqa bir istiqamət alır. Rəqəmsal dünyanın cilalanmış gözəlliyi düşüncə tələb etməyən, sadəcə ekranın soyuq səthində sürüşüb keçən bir istehlak məhsuludur.
Əgər Mişima gözəlliyin həddindən artıq ciddi, dözülməz ağırlığı altında boğulurdusa, müasir insan onun həddindən artıq yüngülləşmiş halı içində səssizcə aşınır. “Əlçatan” gözəllik özünün yüksəldən və dəyişdirən tərəfini yavaş-yavaş məhv edir.
Və bəlkə də, məhz bu nöqtədə bəhs edilən bu iki uçurum arasında cavab üçün baxışlarımızı Anqo Sakaquçinin dağınıq dünyasına yönəldirik. Gözəlliyin həm də əldə edilmək istənən bir qənimətə, uğrunda qan tökülən bir müharibə meydanına çevrildiyini məhz onun meşələrində xatırlayırıq.
Yaponiyada gözəlliyin zərif timsalı olan Sakura Edo dönəmində heyranlıq oyatmaqla yanaşı, həm də qorxu mənbəyi idi. Rəvayətə görə, insanlar bu ağacların altından keçməyə cürət etməzdilər; meşənin o vahiməli sükutundan qopan uğultu insanın şüurunu elə dumanlandırardı ki, oraya girənlər özlərini itirər, vəhşiləşər, bir cana bais olardılar.
Sakaquçinin “Albalı meşəsinin kölgəsində” əsərindəki dağda yaşayan quldur da bu qanlı cazibənin əsirinə çevrilir. Ov dalınca çıxdığı meşədə rast gəldiyi gözəl qadına sahib olmaq istəyi ilə yoldaşını öldürərək onu öz dünyasına gətirir. Bu dünyadan diksinən gözəl öz ardınca onu əldə etmək istəyəni şəhərin o “əhəliləşdirilmiş” və saxta təmtərağına sürükləyir.
Şəhərin divarları arasında təngiyən adam gözəldən çox azad olduğu dağları, hətta qorxmağı özünə sığışdırmadığı meşəni arzulayır. Nəhayət, qadınla birlikdə yenidən yuvasına qayıtdığı yolda o qorxulu əfsanə gerçəyə çevrilir. Qulaqlarını dolduran uğultunun birlikdə addımladığı gözəli iblisə çevridiyi an onu zəncirləyən mütləq gözəllik illüziyasının boğazını sıxır. Solan bədənin yerinə hər tərəfin sadəcə rəngsiz Sakura ləçəkləri ilə dolu olduğunu görür və o heçlikdən qaçır.
Məhz bu məqamda gözəlliyin həm bir zirvə, həm də bir heçlik olduğu o meşədə Səməd Mənsurun səsi eşidilir. Quldurun o rəngsiz ləçəklər arasında tapdığı həqiqəti tək bir misra ilə möhürləyir:
“Nədir bu xilqəti-aləm? Bütün xəyalü xabdır,
Nədir bu füsuni-rəngin? Hamısı rəngdir, hamısı rəng…”
Mənsurun bu misraları əvvəldən açdığımız bütün pəncərələri eyni sükutla bağlayır. O bizə pıçıldayır ki, istər bizi paklayan xilas, istər bizi boğan o amansız cəllad, istərsə də sahib olmaq istədiyimiz o mülk – hamısı, əslində, bizim gözəlliyi boyadığımız rənglərdir.
Fərd bu ağırlığın altında yaşaya bilmək üçün gözəlliyi əldə etməkdən, zəncirləmək və ya müqəddəsləşdirməkdən imtina etməlidir. Çünki ona yüklədiyimiz hər bir “məna”, əslində, bizim azadlığımızı məhdudlaşdıran bir rəngdir. O rənglər solanda bütün o illüziyalar dağılanda geriyə qalan nə yanmış bir məbədin külü, nə də boğulmuş bir iblisdir. Geriyə qalan gözəlliyin sarsılmaz bir büt deyil, keçici bir təzahür olduğunu dərk edən insanın öz yalın, azad və rəngsiz mənliyidir.
