Bir binanın ən üst (məsələn, 10-cu) mərtəbəsində yaşayan insan, ən alt (1-ci) mərtəbədə yaşayan insana nisbətən daha tez qocalır.
Bu fərq adi halda hiss olunmasa da, ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, cazibə qüvvəsi zamanın axışına təsir edir. Yerə daha yaxın olduqca zaman bir qədər daha yavaş, uzaqlaşdıqca isə bir qədər daha sürətli keçir.
Yəni eyni binada belə yüksəklik artdıqca zamanın axışı çox-çox kiçik fərqlə sürətlənir və bu da üst mərtəbədə yaşayanın nəzəri olaraq bir az daha tez qocalması deməkdir.
Bu fikir ilk baxışdan qəribə və hətta bir qədər inanılmaz görünə bilər. Axı gündəlik həyatımızda zaman hər kəs üçün eyni sürətlə axırmış kimi hiss olunur. Lakin fizikanın dərinliklərinə enəndə məlum olur ki, zaman mütləq deyil və onun axışı müşahidəçinin yerləşdiyi mühitdən asılıdır.
Bu anlayış Albert Eynşteyn tərəfindən 1915-ci ildə irəli sürülmüş ümumi nisbilik nəzəriyyəsində izah olunur. Bu nəzəriyyəyə görə, cazibə qüvvəsi sadəcə cisimləri özünə çəkmir, eyni zamanda məkan və zamanın quruluşunu da dəyişdirir. Daha güclü cazibə sahəsində zaman bir qədər “yavaşlayır”, zəif cazibə sahəsində isə nisbətən “sürətlənir”.
Yer kürəsi səviyyəsində bu fərq olduqca kiçikdir. Məsələn, bir neçə mərtəbə fərqi insan ömründə nəzərə çarpacaq dəyişiklik yaratmır. Lakin bu fərq müasir texnologiyalar vasitəsilə ölçülə bilir. Hətta GPS peyk sistemləri belə bu effekti nəzərə alaraq düzəlişlər edir; əks halda, naviqasiya səhvləri yaranardı.
Bu nəzəriyyənin eksperimental sübutlarından biri də 1960-cı illərdəki Pound-Rebka təcrübəsi olmuşdur. Bu təcrübədə alimlər çox kiçik hündürlük fərqində belə cazibənin işıq və zaman üzərində təsirini ölçməyi bacarmışdılar. Bu isə Eynşteyn nəzəriyyəsinin sadəcə fərziyyə deyil, real fiziki qanun olduğunu təsdiqlədi.
Beləliklə, eyni binada yaşayan iki insanın belə fərqli sürətlə qocalması ideyası bizə çox mühüm bir həqiqəti göstərir; zaman sabit və dəyişməz deyil. O, kainatın quruluşu ilə sıx bağlıdır və bizim hiss etmədiyimiz qədər incə fərqlərlə dəyişir. Bu isə kainatın nə qədər mürəkkəb və heyrətamiz olduğunu bir daha sübut edir.
Müəllif: SDU-nun Mühəndislik fakültəsinin tələbəsi, araşdırmaçı-yazar Vahid İbayev
