İnsan bəzən saatlarla, günlərlə vərəqlərin arasında gəzişər, amma ruhuna toxunacaq tək bir cümlə belə tapa bilməz. Sonra elə bir an gələr ki, tamamilə başqa bir məqsədlə açdığı kitabın bir səhifəsində, ya da metronun səs-küylü vağzalında gözünün ucu ilə sataşdığı bir afişada tək bir cümlə ilə qarşılaşar. O cümlə sanki illərdir orada onun gəlişini gözləyirmiş kimi dayanıb baxacaq və oxunduğu an insanın içindəki köhnə bir qapını döyəcək. Biz bu qarşılaşmanı əksərən “təsadüf” adlandırırıq. Halbuki həyatın fəlsəfi axınında və insan psixologiyasının dərin qatlarında heç bir söz qarşımıza səbəbsiz çıxmır.
Hər birimizin daxili dünyasında zamansız boşluqlar, cavabını axtardığımız suallar və bəzən özümüzə belə etiraf edə bilmədiyimiz emosional ehtiyaclar var. İnsan beyni və ruhu elə bir maqnit rolunu oynayır ki, məhz daxildəki o an kəskinləşən ehtiyaca cavab verə biləcək sözü harada olursa-olsun tapır və vizual olaraq seçir. Məsələn, tənhalıq hissinin pik nöqtəsini yaşayan bir insan üçün adi bir “Səni eşidirəm” və ya “Buradayam” kəlməsi sadəcə dilçilik vahidi deyil, bir xilas kəmərinə çevrilir. Oxuduğumuz və zehnimizə həkk olunan o ilk sözlə aramızda qurulan bağ, əslində, özümüzlə qurduğumuz bağın güzgüsüdür. Biz o sözdə yazıçının ideyasını deyil, itirilmiş parçamızı tapırıq. Elə bu tapıntının verdiyi heyrətlə sözün bizi tərk etməyəcəyi o uzunmüddətli yaddaş səyahəti başlayır.
Bu uzunmüddətli yaddaş səyahəti, əslində, insan beyninin və ruhunun ortaq şəkildə inşa etdiyi ən mürəkkəb labirintlərdən biridir. Necə olur ki, gün ərzində qarşılaşdığımız minlərlə informasiya, oxuduğumuz onlarla xəbər və ya eşitdiyimiz yüzlərlə sıradan cümlə bir neçə saniyənin içində sovrulub getdiyi halda, bəzi cümlələr illər keçsə də ilk günkü təravəti ilə zehnimizin baş küncündə qala bilir? Niyə bəzi ifadələr yaddaşımızın arxivində tozlanmır, əksinə, zaman keçdikcə daha da cilalanır? Bu sualın cavabı nə sadəcə dilçiliyin, nə də biologiyanın sərhədlərinə sığır, bura emosional yaddaşın gizli mexanizmlərinin idarə etdiyi bir krallıqdır.
Gəlin fərqli tərəfdən də baxaq. Neyrobioloji tərəfdən yanaşsaq, insan beyni hər hansı bir sözü qəbul edərkən onu sadəcə hərflərin kombinasiyası kimi kodlaşdırmır. Əgər o söz insanın daxili aləmindəki bir travmaya, keçmişdən qalan bir yaraya və ya gələcəyə yönəlmiş böyük bir ilham qaynağına toxunursa, beyindəki amiqdala (emosional emal mərkəzi) dərhal həyəcan təbili çalır. Emosional olaraq təlatüm yaşadığımız, heyran qaldığımız və ya dərindən sarsıldığımız anlarda ifraz olunan neyromediatorlar həmin sözün ətrafında sanki keçilməz bir divar hörür. İlhamverici bir cümlə ruhumuzun qaranlıq otağına qəfil düşən bir işıq effekti yaradırsa, travmatik bir söz də eyni dərəcədə yaddaşda silinməz bir çapıq buraxır. Biz o cümləni unuda bilmirik, çünki beynimiz o sözü daxili təhlükəsizliyimizin və ya varlığımızın bir parçası kimi qeydə alır.
Yəni dilin beyində işlənmə prosesi birtərəfli deyil. Söz yaddaşa daxil olduqdan sonra təkcə intellektual səviyyədə qalmır, o, bədənləşir. Müəyyən bir cümləni hər xatırlayanda ürək döyüntümüzün sürətlənməsi, boğazımızın qəhərlənməsi və ya üzümüzə qəfil bir təbəssümün qonması məhz dilin bu fiziki gücünün təzahürüdür. Sözlər yaddaşımızda sadəcə bir xatirə kimi yatmır, onlar daxili aləmimizdə canlı bir orqanizm kimi yaşayır, hər gün zehnimizin dəhlizlərində pıçıldayır və növbəti addımlarımızı idarə edir. Beləcə, yaddaşda özünə sarsılmaz bir taxt quran o sözlər, zamanla sadəcə xatırlanan bir cümlə olmaqdan çıxıb, bizim kimliyimizi, xarakterimizi və dünyaya baxış bucağımızı yoğurmağa başlayır. Çünki insan oxuduğu, daxilində dönə-dönə yaşatdığı və emosional bağ qurduğu sözlərin cəmindən ibarətdir. Biz dünyaya gəldiyimiz andan etibarən boş bir vərəq kimiyik. Zaman keçdikcə bu lövhəni ətrafımızdan eşitdiyimiz, kitablardan çəkdiyimiz və ruhumuza hopdurduğumuz kəlmələrlə doldururuq. Oxuduğumuz hər bir mətn, altını cızdığımız hər bir cümlə əslində daxili mənliyimizin özünü inşa etmək üçün seçdiyi bir kərpicdir. İnsan özünü yalnız hərəkətləri ilə deyil, həm də daxilində bəslədiyi o gizli cümlələrlə qurur.
Sözlərin düşüncə və davranışlarımıza təsiri zəncirvari bir reaksiya kimidir. Oxuduğumuz dərin, fəlsəfi və ya emosional bir ifadə əvvəlcə zehnimizdə bir toxum kimi cücərir. Sonra o toxum düşüncə tərzimizə çevrilir, dünyanı qavrama formamızı dəyişir. Əgər bir insanın yaddaşı bədbin, travmatik və dağıdıcı sözlərlə bəslənibsə, onun dünyaya baxışı da eyni dərəcədə qaranlıq rənglərə boyanır. Əksinə, insanın daxilində yaşayan sözlər ümid, mübarizə və sevgi aşılayırsa, onun çətinliklər qarşısındakı duruşu da fərqli olur. Davranışlarımız, reaksiyalarımız, hətta qəfil qərarlarımız belə, fərqində olmadan daxilimizdə səssizcə kök salmış o qədim cümlələrin diktəsidir.
Buna görə də hesab edirik ki, “Mən kiməm?” sualı insanlığın ən qədim fəlsəfi tapmacasıdır. Bu suala cavab axtararkən çox vaxt adımızı, peşəmizi və ya sosial statusumuzu önə çıxarırıq. Halbuki kimlik səhnədə oynadığımız rollardan daha dərindir. O, təklikdə qaldığımız zaman özümüzlə hansı dildə danışmağımızla ölçülür. Biz oxuduğumuz müəlliflərin pıçıltılarını, şeirlərin misralarını özümüzə sipər edərək bir kimlik qalası qururuq. Şüurlu və ya şüursuz şəkildə seçdiyimiz o sözlər bizim mənəvi pasportumuza çevrilir. Əgər bu gün daxili dünyamızda bir-birimizə bənzəmiriksə, bunun ən böyük səbəbi hərəmizin ruhunda fərqli yazıçıların, fərqli sətirlərin izini daşımağımızdır. Və bəzən ədəbiyyatın gizli sehri elə bir nöqtədə zahir olur ki, müəllifin əsrlər əvvəl yazdığı tək bir cümlə müasir insanın bütün həyat axınını kökündən dəyişmək gücünə sahiblənir.
Kitab rəflərinin arasında sükutla mürgüləyən o cild-cild əsərlər, əslində, partlamağa hazır gözləyən duyğu və düşüncə bombalarıdır. Biz bir şeirin misrasında, ya da bir romanın kulminasiya nöqtəsində elə bir sətirlə qarşılaşırıq ki, o an zaman və məkan anlayışı tamamilə itir. Müəllifin yüz il əvvəl, bəlkə də tamamilə fərqli bir coğrafiyada, tamam başqa bir dərdlə vərəqə köçürdüyü o cümlə gəlib bizim bu günümüzə, tam olaraq yaralı yerimizə toxunur. Ədəbiyyatın sehri də məhz burasındadır, zamanı şaquli kəsərək ruhları eyni müstəvidə görüşdürür.
Lakin bu sehrli qarşılaşmada çox maraqlı bir psixoloji paradoks mövcuddur. Müəllifin niyyəti ilə oxucunun qavrayışı arasındakı o gizli boşluq. Yazıçı bir cümləni öz daxili ağrısı, fərdi təcrübəsi və fəlsəfəsi ilə yoğurub yazır, amma o cümlə kitabdan çıxıb oxucunun dünyasına daxil olduğu an müəllifin əlindən çıxır və müstəqillik qazanır. Hər bir oxucu o cümləni öz keçmişinin, öz travmalarının və öz ümidlərinin süzgəcindən keçirərək yenidən mənalandırır. Müəllifin sadəcə bir mənzərəni təsvir etmək üçün qeyd etdiyi adi bir ifadə, həyatının kəsişməsində dayanan bir oxucu üçün intihardan qaçış xətti və ya yeni bir başlanğıcın manifesti ola bilər.
Bu səbəbdən də eyni bir cümlə fərqli insanlarda tamamilə fərqli, bəzən isə bir-birinə tam zidd təsirlər yaradır. Bir nəfərin oxuyub sıradan bir qeyd kimi keçdiyi sətir, başqa birinin gecələr boyu yuxusunu ərşə çəkən daxili sorğu-sualına çevrilir. Çünki söz sabit qalsa da, onun toxunduğu ruhların coğrafiyası fərqlidir. Ədəbiyyat bizə vahid bir həqiqət vermir, o, hərəmizə öz daxili həqiqətimizi kəşf etmək üçün bir açar uzadır. Və insan o açarla daxilindəki qaranlıq otağın qapısını açdıqdan sonra, artıq heç vaxt köhnə insan ola bilmir. O söz daxili dialoqumuzun daimi sakininə çevrilir və biz fərqində olmadan artıq o sözün dili ilə düşünməyə başlayırıq. Bu mərhələ, sözün şüuraltına sızaraq mənliyimizi daxildən fəth etdiyi andır. İnsan gün ərzində minlərlə insanla ünsiyyətdə ola bilər, lakin onun ən uzun, ən kəsici və ən səmimi söhbəti həmişə özü ilə baş tutur. Bax, bu daxili monoloqlarda bəzi cümlələr sadəcə bir xatırlama deyil, düşüncənin aparıcı mühərrikinə çevrilir. Beynimizdə bitmək bilməyən bir səs o sözü bizə təkrar-təkrar pıçıldayır, hər böhran anında onu qarşımıza bir qalxan kimi çıxarır.
Özümüzlə danışarkən istifadə etdiyimiz cümlələr, əslində, ruhumuzun anatomiyasını üzə çıxarır. Çətin bir sınaq qarşısında qaldıqda daxilimizdən gələn “Sən bunu bacaracaqsan” pıçıltısı və ya keçmiş bir uğursuzluğu xatırladan “Səndən heç nə alınmayacaq” hökmü sıradan bir daxili nitq deyil. Bunlar zamanında oxuduğumuz, eşitdiyimiz və fərqində olmadan mənimsədiyimiz, artıq “özümüzə” çevirdiyimiz sözlərdir. Söz artıq kənardan gələn bir qonaq deyil, evin sahibidir. O, beynimizin dəhlizlərində fırlandıqca daxili monoloqumuzun rəngini təyin edir və bizi özümüzə tanıdan əsas vasitəyə çevrilir.
Bu nöqtədə sözün ən təhlükəli və eyni zamanda ən möhtəşəm transformasiyası başlayır. Sözün düşüncədən hissə, hissədən isə birbaşa davranışa keçidi. Zehində davamlı olaraq təkrarlanan hər bir ifadə zamanla emosional bir reaksiyaya çevrilir. Şüurumuzda kök salan ümidverici bir cümlə bədənimizə enerji verir, duruşumuzu dikəldir, çətinliklərə qarşı dözümlülüyümüzü artırır. Dağıdıcı və qorxu dolu bir söz isə insanı daxildən çürüdür, hərəkətlərini iflic edir və onu öz qınına çəkilməyə məhkum edir. Biz fərqində olmadan daxilimizdəki o gizli cümlələrin diktə etdiyi insanı oynayırıq. Bu oyun isə bizi bir sualla üz-üzə qoyur: bizi idarə edən, içimizdə yaşatdığımız bu sözlər bizim xilaskarımızdır, yoxsa çiyinlərimizdə daşıdığımız ən ağır yük?
Bu sual insanın daxili səfərinin son dayanacağı, sözlə qurduğumuz münasibətin ən dürüst hesabatıdır. Çünki söz ikitərəfli kəsərli bir qılınc kimidir. O, həm bizi qaranlıq quyulardan çıxaran bir ip, həm də bizi o quyunun dibinə zəncirləyən bir qandal ola bilər. Həyatımız boyu topladığımız o cümlələr portfelində ilham verən, bizi göylərə ucaldan sətirlərlə yanaşı, travmaların, uğursuzluqların və qorxuların doğurduğu qaranlıq ifadələr də var. Əsl hünər, bu iki qütb arasında öz daxili tarazlığımızı tapa bilməkdir.
Bəs daxili dünyamızı bu ağır yüklərdən qorumaq üçün nə etməliyik? Cavab olduqca bəsit, həm də icrası bir o qədər dərindir: şüurlu oxuma və seçici yanaşma. İnsan bədəninə daxil olan qidaya diqqət etdiyi kimi, ruhuna sızan sözlərə də eyni dərəcədə senzura tətbiq etməyi bacarmalıdır. Biz hər oxuduğumuz cümləni daxili aləmimizə buraxmaq məcburiyyətində deyilik. Şüurlu bir oxucu, altını cızdığı hər sətirdə özünə bu sualı verməlidir ki, bu söz məni inşa edir, yoxsa daxildən sökür? Əgər bir cümlə sizə sadəcə keçmişin acılarını xatırladırsa və gələcəyə doğru addım atmağınıza mane olursa, o sözü yaddaşın tozlu arxivlərinə dəfn etməyin zamanı gəlmişdir. Özümüz üçün yalnız bizi böyüdən, ruhumuzu bəsləyən və qaranlığımızı işıqlandıran sözləri seçməliyik.
Nəticə etibarilə, bəzi sözlər niyə bizi tərk etmir? sualının son cavabı insanın özündə gizlidir. O sözlər bizi tərk etmir, çünki biz hələ də o sözlərin ifadə etdiyi duyğulardan, yaşanmışlıqlardan və ya ehtiyaclardan qopa bilməmişik. Sözlər yaddaşımızın sakinləri, kimliyimizin memarları və daxili dialoqumuzun musiqisidir. Onlarla yaşamaq həm böyük bir məsuliyyət, həm də insan olmağın ən ali gözəlliyidir. Ruhumuzda daşıdığımız cümlələri şüurlu şəkildə seçdiyimiz və onları daxili dünyamızı qoruyan bir qalxana çevirdiyimiz an, sözlər artıq bizim üçün bir yük deyil, bizi bəşəriyyətin və öz mənliyimizin ən uca nöqtəsinə daşıyan əbədi bir xilaskara çevriləcəkdir.
