Siyasi tarixçi, beynəlxalq əlaqələr üzrə ekspert, “Füyuzat” dərgisinin yazarı Ergün Qaracalı fevralın 26-da MİMTA Fondunun qonağı olub. Qonağı “Füyuzat” jurnalının məsul redaktoru Samir Ramizoğlu və MİMTA Yayımlarının direktoru Əsəd Aslanoğlu qarşılayıb. Görüş əsnasında dərginin son illərdəki fəaliyyəti və yeni məqalə mövzuları ətrafında müakirə keçirilib, eləcə də bu görüşün Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə təsadüf etməsi xoş qarşılanıb. Beləcə, “Fuyuzat.az” saytı qonağa I Bakı Türkoloji Qurultayı ilə bağlı bəzi suallar ünvanlanıb. Ergün Qaracalının “Füyuzat”a verdiyi müsahibəni sizlərə təqdim edirik:
– Türkoloji qurultayın tarixi əhəmiyyəti haqqında nə düşünürsünüz? Sizcə, bu qurultay türk dünyasının inteqrasiyasında hansı rolu oynayıb?
– 1926-cı il I Bakı Türkoloji Qurultayı sadəcə dilçilik və ya filologiya müstəvisində qiymətləndirilə bilməz.
Bu, təkcə elmi bir toplantı deyil, Türk dünyasının XX əsrdəki ən böyük geosiyasi və sosiokultural oyanış layihəsidir.
Qurultayın ən mühüm tarixi əhəmiyyəti, şübhəsiz ki, latın qrafikası əsaslı “Yeni Türk Əlifbası”nın qəbulu vasitəsilə Qafqazdan Türküstana qədər bütün Türk coğrafiyasında sinxron bir kimlik inşası prosesinə təkan verməsidir.
Qurultayın inteqrasiya roluna gəldikdə, bu hadisə fərqli siyasi sərhədlər içərisində yaşayan türk xalqlarının mənəvi və mədəni cəhətdən bütövləşməsini təmin edən strateji bir platforma idi. Ortaq əlifba və ortaq ədəbi dil hədəfi, əslində, vahid informasiya və təfəkkür məkanının yaradılması demək idi. Sovet rejiminin sonradan bu inteqrasiya dalğasına qarşı göstərdiyi reaksiyanın şiddəti, xüsusilə qurultayın əsas aparıcı qüvvələri olan, “ortaq türk gələcəyi”ni inşa edən ziyalılarımızın 1937–1938-ci illərin “Qızıl Soyqırım”, yəni “Repressiyası”nda kütləvi şəkildə qurban edilməsi, qurultayın birləşdirici gücünün nə qədər nəhəng olduğunu bir daha sübut edir. Bu baxımdan qurultay, mənəvi sərhədləri ləğv edən və türk toplumlarını ortaq məfkurə ətrafında toplayan ən cəsarətli inteqrasiya addımıdır.
– Qurultay qərarlarının dil və milli kimlik məsələlərinə təsiri necə olub?
– Qurultayın ən fundamental nəticəsi dilin sadəcə bir kommunikasiya vasitəsi olmaqdan çıxıb strateji bir kimlik inşası alətinə çevrilməsidir.
Xüsusilə “Yeni Türk Əlifbası”nın qəbulu qərarı, sadəcə pedaqoji bir islahat deyil, ənənəvi dini-mədəni aidiyyətdən qopub ortaq və müasir bir milli şüur formalaşdırmaq hədəfi daşıyırdı.
Bu prosesin praktiki təsirini Qafqazın müxtəlif bölgələrində, məsələn, elə Gürcüstan SSR kimi spesifik coğrafiyalarda həyata keçirilən siyasətdə açıq şəkildə görmək mümkündür. Yeni Türk Əlifbası bu kimi mürəkkəb bölgələrdə yaşayan türk əhalisi üçün həm savadsızlıqla mübarizə vasitəsi, həm də mərkəzdənqaçma meyillərinin qarşısını alaraq vahid milli kimlik ətrafında birləşmə mexanizmi idi. Qurultayın qərarları fərqli ləhcə və boy şüurundan bütöv “türk” kimliyinə keçidi təmin edən bir tramplin oldu.
– Sizcə türk xalqları arasında ortaq ünsiyyət platforması yaratmaq mümkündürmü?
– Qətiyyətlə deyə bilərəm ki, bu, təkcə mümkün deyil, eyni zamanda müasir dövrün qaçılmaz geosiyasi zərurətidir. 1926-cı il I Türkoloji Qurultayının təməlini atdığı bu böyük ünsiyyət platforması, Cənubi Qafqazın bir “səddən” strateji bir “koridora” çevrildiyi bugünkü reallıqda yenidən inşa edilir. Lakin məsələyə tənqidi prizmadan yanaşsaq, qeyd etməliyəm ki, həqiqi inteqrasiya sadəcə dövlətlərarası təşəbbüslərlə və ya “rəsmi milliyyətçiliklə” baş tuta bilməz; bu milli şüur cəmiyyətin özündən, təməldən qidalanmalı və inkişaf etməlidir. Bu gün Türkiyə və Azərbaycanın həm xarici siyasətdə, həm də mədəni müstəvidə nümayiş etdirdiyi dərin ortaq tutum, xalqdan gələn bu təbii həmrəyliyin ən bariz nümunəsidir. Ortaq Türk keçmişimizdən ortaq Türk gələcəyinə doğru atdığımız addımların qalıcı olması üçün eyni sinxronlaşmanı, eyni ortaq siyasi və mədəni refleksləri digər türk dövlətləri və toplumlarında da tam mənada görməyimiz lazımdır ki, bu ünsiyyət platforması bütün türk coğrafiyasında vahid, sarsılmaz bir güc mərkəzinə çevrilsin.
– Bu gün keçirilən türk dövlətləri zirvələri və əməkdaşlıq platformaları ilə tarixi Türkoloji qurultay arasında ideya bağlılığı görürsünüzmü?
– Şübhəsiz ki, burada qırılmaz bir ideya varisliyi mövcuddur. 1926-cı il I Türkoloji Qurultayı bu gün TÜRKSOY və Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi əməkdaşlıq platformalarının fəlsəfi və intellektual fikir atasıdır. O dövrün ziyalılarının ortaq dil və əlifba ilə bütöv kimlik inşa etmək vizyonu totalitar rejimin “Qızıl Soyqırımı” ilə boğulsa da, bu məfkurə məhv olmadı. Əksinə, 100 il əvvəl sadəcə mədəni müstəvidə atılan o addımlar bu gün diplomatiya, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahələrində institusional bir geosiyasi zəfərə çevrilib. Lakin bugünkü zirvələrin qürurverici reallığı fonunda özümüzə haqlı olaraq bu sualı verməliyik: Siyasi və iqtisadi müstəvidə əldə etdiyimiz sürətli birliyə, Qurultayın əsas hədəfi olan ortaq əlifba, vahid təhsil və intellektual məkan quruculuğunda da eyni dərəcədə nail ola bilirikmi? Siyasi və iqtisadi nailiyyətlərimizin əbədi olması üçün, 1926-nın qoyduğu o təməl mədəni fəlsəfə ən azı mövcud iqtisadi infrastrukturumuz qədər sürətlə inkişaf etdirilməlidir.
– Əgər bu gün belə bir qurultay keçirilsəydi, əsas gündəm maddəsi nə olardı?
– Bu gün, məhz 1926-cı il I Bakı Türkoloji Qurultayının düz 100-cü ildönümündə belə bir tarixi məclis yenidən toplansaydı, şübhəsiz ki, açılış nitqi Türk dünyasının son illərdə əldə etdiyi qürurverici və rasional zəfərlərin bəyanı ilə başlayardı.
O dövrün fədakar ziyalılarının mədəni və linqvistik müstəvidə atdığı addımların bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi qlobal miqyaslı bir güc mərkəzinə, eləcə də strateji logistik və iqtisadi reallıqlara çevrilməsi tarixi bir nailiyyətdir. Yəni, 100 il əvvəl cızılan o vizyon sadəcə romantik bir xəyal olaraq qalmayıb, müasir dövrdə diplomatiya, təhlükəsizlik və iqtisadiyyat sahələrində tamamilə institusional və coğrafi bir bütövlüyə çevrilib. Bu baxımdan, dövlətlərimizin siyasi iradəsi ortaq keçmişimizin ən parlaq ideallarını bugünkü qlobal reallıqda uğurla təsdiq edə bilib.
Lakin bu qürurverici mənzərənin fonunda, müasir Qurultayın əsas gündəm maddəsi cəsarətli və qurucu bir öztənqid üzərində qurulardı: “Siyasi və iqtisadi müstəvidə əldə etdiyimiz bu sürətli inteqrasiyaya, Qurultayın əsl hədəfi olan ortaq əlifba, vahid təhsil məkanı və elmi terminologiya məsələlərində niyə eyni sinxronluqla nail ola bilmirik?” Gündəmin mərkəzində artıq fiziki sərhədlərin aşılması deyil, bu gün qəbul edilmiş 34 hərflik ortaq əlifbanın rəqəmsal platformalara, süni intellekt texnologiyalarına və kargüzarlığa real tətbiqi, eləcə də gənc nəsillər üçün vahid dərsliklərin (tarix, ədəbiyyat, coğrafiya) kütləviləşdirilməsi dayanardı. Çünki rasional reallıq bizə diktə edir ki, yalnız iqtisadiyyat və logistika üzərində qurulan əlaqələr zamana və qlobal böhranlara qarşı həssas ola bilər; bugünkü geosiyasi zəfərlərimizin sarsılmaz və əbədi olması üçün, 1926-nın əsas fəlsəfəsi olan intellektual və linqvistik birlik ən azı mövcud diplomatik infrastrukturumuz qədər sürətlə tamamlanmalıdır.
Nəticə etibarilə, 100 illik yolçuluğumuzun bu tarixi zirvəsində qarşımızda duran ən mühüm vəzifə Türk dünyasını sadəcə xəritədə və iqtisadiyyatda deyil, zəhinlərdə və ruhlarda bütövləşdirməkdir.
1926-cı ilin mirası bizə bir daha xatırladır ki, logistik xətlər və iqtisadi sazişlərlə bağlanan coğrafiyalar yalnız ortaq əlifba ilə yazan, köklərdən bəslənən dərin bir milliyyətçilik və milli şüur anlayışı ilə formalaşan, ortaq tarixi yaddaşı bölüşən, sevincini və qürurunu ortaq milli bayramlarla eyni anda, eyni coşqu ilə yaşayan nəsillərin çiyinlərində sarsılmaz ola bilər. Gələcək 100 ilin əsl bütövlüyü və gerçək zəfəri, siyasi sərhədləri tamamilə aşan bu sarsılmaz mədəni, mənəvi və intellektual qayıdışla tamamlanacaqdır.
