Yağış altında qalan adam iki şeydən birini seçir: ya sığınacaq axtarır, ya da islanmağı qəbul edir. Lakin tarix bizə üçüncü bir tip insan göstərdi – yağışa sinə gərən, hər damcını bir imtahan kimi qəbul edən adamlar. Onlar nə qəhrəman idilər, nə dəli. Sadəcə, öz daxili dünyalarının möhkəmliyini bilirdilər.
Sıxıntı deyəndə ağla ilk gələnlər itki, yoxsulluq, xəstəlik, ayrılıq olur. Bunların hamısı insanın xarici dünyasına vurulmuş zərbələrdir. Amma əsl sual belədir: bu zərbələrdən sonra insan içindən sınırmı? Ağac payızda yarpaqlarını tökür, çılpaq qalır, elə düşünürsən ki, quruyub. Amma kökü salamat olduğu üçün yazda yenidən yaşıllaşır. Mənəviyyat da eynən belədir: xaricdən nə qədər sıxılsan da, daxilindəki özək toxunulmaz qalırsa, yenidən ayağa qalxa bilirsən.
Biz bu həqiqəti öz tariximizdə dönə-dönə yaşadıq. Dağların döşündə, sürgün yollarında, yandırılıb-yıxılmış şəhərlərdə. Ən ağır günlərimizdə torpaq itirilsə belə, ev-eşik dağıdılsa belə, bu xalq içindən çökmürdü. Çünki o mənəviyyat torpağa, dilə, ana laylasına, sazın ahənginə o qədər dərin işləmişdi ki, onu əlindən almaq mümkün deyildi.
Lakin burada mühüm bir fərqi aydın söyləmək lazımdır.
Mənəviyyatın sınmaması onun daş kimi hiss-duyğusuz olması demək deyil. Daş nə əyilir, nə də böyüyür. Mənəviyyat isə diridir, sıxıntıdan keçdikcə dəyişir, dərinləşir, möhkəmlənir. Çətin günlər yaşamış insan başqasına çevrilir: kobud olmur, sınmır, sadəcə daha dərin olur. Belə insanları tanıyırsınız – gözlərinin içindən oxuyursunuz ki, çox şey görübdür bu adam. Onların sakitliyi boşluqdan deyil, doluluqdan gəlir. Fırtına keçirmiş dəniz kimi.
Türk-İslam mədəniyyətinin ən dəyərli töhfələrindən biri məhz bu düşüncəni yaşatmasıdır. Yunus Əmrənin “Yaralıyam” deyib ümidini itirməməsi, Füzulinin şikayətlərinin arxasındakı dərin sakitlik… Bunlar məğlub olmuş ruhun deyil, sınaqdan üzüağ çıxmış ruhun ifadəsidir. Sıxıntı o böyük insanları əzmədi. Əksinə, onlar sıxıntını öz dilləriylə danışdırdı, sənətə, kəlama çevirdi. Bu, mənəviyyatın ən böyük zəfəridir.
Bəs bu gün vəziyyət necədir?
Bu gün sıxıntının üzü dəyişib. Artıq yalnız aclıq, müharibə ya zindan deyil. Başqa bir sıxıntı var: hər tərəfdən gələn məlumat seli, əldə edilməsi mümkünsüz həyat standartları, daimi müqayisə əzabı. İnsan hər gün özündən daha yaxşı yaşayanları görmək məcburiyyətində qalır – telefon ekranında, sosial şəbəkədə, “uğur hekayəsi” adı altında. Bu müqayisə insanın içini yavaş-yavaş oyur və pıçıldayır: “Sən yetərli deyilsən. Sən geridə qalmısan”. Bu ən təhlükəli sıxıntıdır: nə qan axır, nə yara görünür, amma ruh get-gedə boşalır, insan özünə yad olur.
Elə buna görə mənəviyyat məsələsi bu gün daha da vacibdir. Çünki əsrlərlə xarici təzyiqə tab gətirən ruh bu dəfə içəridən gələn şübhəylə, inamını itirmə xəstəliyi ilə üz-üzədir. Özünü itirmiş fərd yalnız öz həyatını deyil, bir nəslin sabahını da itirirsə, bu artıq şəxsi dərd deyil – bu, milli məsələdir.
“Füyuzat” öz adını boşuna daşımır. Ərəbcədən gələn bu söz feyzlər, nurun daşıb-axması deməkdir. Bu ad özlüyündə bir yol xəritəsidir: qaranlıqda işıq axtarmaq, sıxılıb daralmış dövrlərdə genişliyi görmək.
Biz o mirasdanıq. Mirasın mənası isə sadədir: onu qorumaq, artırmaq, irəliyə ötürmək.
Sıxıntı gəlir. Həmişə gəlmişdir, bundan sonra da gələcək. Nə vaxt, hansı qılıqda əvvəlcədən bilmək olmur. Amma bunu bilirik: mənəviyyat sıxıntının yeganə həqiqi cavabıdır. Çünki o, hər şeyə baxmayaraq insanın içindəki “yenə də” səsini yaşadır. Yenə də sev. Yenə də yarat. Yenə də dur ayağa. Bu “yenə də” ən qısa, ən möhtəşəm müqavimət sözüdür.
Daş suyun altında qalsa aşınıb kiçilir. Qızıl isə suyun altında cilalanıb parıldayır.
Sən hansı maddədənsən? Bunu ancaq sıxıntı zamanı anlayırsan.
