Tural İsmayılov,
araşdırmaçı-jurnalist
Memarlıq hər bir xalqın mədəniyyət kodunu əks etdirən güzgüdür. Azərbaycanın zəngin memarlıq ənənələri – Şirvanşahlar sarayının nəfis detalları, İçərişəhərin qədim küçələri, Şəki xan sarayının bənzərsiz vitrajları minilliklərin təcrübəsini özündə daşıyır. İndi isə ölkə bu dəyərli irsi qoruyaraq müasir şəhərsalma prinsipləri ilə sintez yaratmaq mərhələsindədir.
Azərbaycan əsrlər boyu memarlıq sənətində özünəməxsus məktəb yaratmışdır. Qobustan qayaüstü təsvirləri, Möminə xatun türbəsi, yurdumuzun dörd bir yanındakı memarlıq abidələri bu torpaqda, bu diyarda yaranan sənətin universallığını sübut edir. XX əsr Azərbaycana yeni memarlıq üslubları gətirdi – Bakının mərkəzində inşa edilmiş Neft Daşları, Bakı Dövlət Filarmoniyası, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi bu dövrün əlamətdar nümunələridir.
Müstəqillik əldə edildikdən sonra Azərbaycan öz memarlıq kimliyini yenidən kəşf etmək imkanı qazandı. 2000-ci illərdən etibarən ölkədə başlanan iqtisadi inkişaf memarlıq sahəsində də özünü göstərdi. Bu dövrdə Bakı dünya miqyasında tanınan memarlıq əsərlərinə ev sahibliyi etməyə başladı.
Heydər Əliyev Mərkəzinin inşası Azərbaycan memarlığında yeni bir səhifə açdı. Zaha Hadid tərəfindən layihələndirilən bu bina dünya memarlıq ictimaiyyəti tərəfindən yüksək qiymətləndirildi və Britaniya muzeyi tərəfindən “Design Museum” mükafatına layiq görüldü. Bu, Azərbaycanın müasir memarlıq sənətinə verdiyi töhfənin beynəlxalq səviyyədə tanınması idi.
“Flame Towers” layihəsi Bakının siluetini tamamilə dəyişdi və şəhərə müasir, dinamik görünüş bəxş etdi. “SOCAR Tower”, “Baku Crystal Hall”, Bakı Olimpiya Stadionu, Dənizkənarı Milli Parkın yenidən qurulması və digər layihələr Bakını Xəzəryanı regionun memarlıq paytaxtına çevirdi.
Bakıda yaradılan müasir yaşayış kompleksləri şəhərsalmanın yeni standartlarını müəyyənləşdirir. Bu layihələrdə sosial infrastruktur, yaşıl zonalar və uşaq meydançaları kompleks şəkildə planlaşdırılır. Bu addım təkcə bina tikmək deyil, eyni zamanda yaşayış mədəniyyəti yaratmaqdır.
Bakı Metropoliteninin genişləndirilməsi şəhərdaxili hərəkətin asanlaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycan postsovet məkanında metropoliteni inkişaf etdirən az sayda ölkələrdən biridir və bu, paytaxtın nəqliyyat infrastrukturunun güclü olduğunu göstərir.
“Memarlıq və Şəhərsalma İli” ilə bağlı layihələr bölgələrdə də davam etdirilir.
Şəkidə tarixi-memarlıq qoruğunun yaradılması, Qəbələdə müasir turizm infrastrukturunun qurulması, Lənkəranda yeni yaşayış massivlərinin tikintisi və s. bu siyasətin bariz nəticəsidir.
Azərbaycanın memarlıq potensialı ölkənin turizm sənayesinin inkişafında xüsusi rol oynayır. UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısında yer alan İçərişəhər, Qobustan qayaüstü təsvirləri kompleksi və Atəşgah hər il milyonlarla turistin ölkəni ziyarət etməsinə səbəb olur.
Bakı 2015-ci ildə keçirilən ilk Avropa Oyunlarına, eləcə də Formula 1 Azərbaycan Qran-Prisinə nümunəvi ev sahibliyi etməklə dünya arenasında diqqət çəkdi. Bu tədbirlər üçün inşa edilən Bakı Olimpiya Stadionu, Bakı Kristal Zalı və Bakı Şəhər Halqası kimi binalar şəhərin memarlıq görünüşünü zənginləşdirdi.
Belə ki, “Alov Qüllələri” Azərbaycan bayrağının rəngləri ilə işıqlandırıldıqda sadəcə memarlıq obyekti deyil, milli qürur simvoluna çevrilir.
Paytaxtımız investisiya baxımından Qafqaz regionunun ən cəlbedici şəhərlərindən birinə çevrilib. Bu prosesdə şəhərin müasir infrastrukturu, memarlıq keyfiyyəti və yaşayış standartları mühüm rol oynayır.
Azərbaycan müasir şəhərsalma prinsipləri ekoloji siyasətlə vəhdətdə həyata keçirilir. Son illərdə Bakıda ağacəkmə və yaşıllaşdırma kampaniyaları geniş vüsət alıb. Hər il minlərlə ağac əkilir, yeni parklar salınır. Bu təkcə estetika deyil, həm də ekoloji məsələdir.
Dənizkənarı Milli Park, Xaqani bağı, Səməd Vurğun bağı kimi yaşıl zonalar paytaxtın nəfəs alan ağciyərləridir. Heydər Əliyev adına Dənizkənarı Milli Parkın 16 kilometrlik sahəsi Xəzər dənizi sahilində istirahət etmək istəyən minlərlə insana xidmət göstərir.
“Yaşıl enerji”yə keçid prosesində Azərbaycan Xəzər regionunda üstün mövqedədir. Günəş və külək enerjisi stansiyalarının tikintisi, enerjiyə səmərəli binaların təşviqi ölkənin ekoloji şəhərsalma prinsiplərinə sadiq olduğunu göstərir.
Azərbaycanda regionların inkişafı ölkə rəhbərliyinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Gəncə şəhərinin tarixi mərkəzinin yenidən qurulması, Şəkinin turizm infrastrukturunun inkişafı – bütün bunlar regionların özünəməxsus inkişaf yolu keçdiyini göstərir.
Gəncə şəhəri özünün tarixi abidələrini qoruyaraq müasir şəhər görünüşü qazanıb. Cavad xan küçəsi tam yenilənib, Şəhər Meydanı bölgəsi müasir standartlara uyğun qurulub, Gəncə İmamzadə kompleksi kimi tarixi abidələr isə diqqətlə bərpa edilib.
Qəbələ son illərdə Azərbaycanın turizm paytaxtına çevrilib. Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalı üçün inşa edilən açıq hava amfiteatrı memarlıq və akustika baxımından unikal layihədir. Tufandağ Dağ-Xizək Kompleksi isə Qəbələni qış turizmi mərkəzinə çevirib.
Şəki öz xüsusi memarlıq üslubu ilə seçilir. Tarixi karvansara kompleksləri, şəbəkə sənətkarlarının ustaxanaları, Şəki xan sarayı bu şəhəri açıq hava muzeyinə çevirib. Şəkinin UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilməsi Azərbaycan memarlığının beynəlxalq tanınmasının növbəti mərhələsi oldu.
Naxçıvan Muxtar Respublikası da memarlıq baxımından özünəməxsusluğu ilə seçilir. Son illərdə burada həyata keçirilən layihələr – Heydər Əliyev Mərkəzi, Naxçıvan Dövlət Universitetinin kampusu, tarixi abidələrin bərpası bu ərazinin mədəni-memarlıq potensialını açıb göstərib.
Əsrlər boyu din elminin və sufi təfəkkürünün mühüm ocaqlarından biri kimi formalaşan Şamaxı şəhəri qədim mədəniyyət mərkəzlərimizdən biridir. Bu şəhərdə yerləşən dini abidələr ibadət məkanı olmaqla yanaşı, həm də xalqın mənəvi dünyasını, tarixi yaddaşını, memarlıq ənənələrini özündə yaşadan bənzərsiz örnəklərdir. Son illərdə Şamaxıda aparılan bərpa və yenidənqurma işləri bu abidələrin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu abidələr içərisində Pir Ömər Xəlvəti ziyarətgahı xüsusi yer tutur. XIV–XV əsrlərə aid edilən bu dini-memarlıq kompleksi xəlvətilik təriqətinin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Ömər Xəlvətinin adı ilə bağlıdır. Uzun müddət təbii aşınma və baxımsızlıq səbəbindən zərər görmüş ziyarətgah son dövrlərdə əsaslı şəkildə bərpa edilmiş, tarixi plan quruluşu və memarlıq xüsusiyyətləri qorunmaqla yenidən istifadəyə verilmişdir. Bu gün Pir Ömər Xəlvəti ziyarətgahı həm ibadət, həm də ziyarət məkanı kimi fəaliyyət göstərir. Bu irsin başqa nümunələrindən biri olan Şamaxı Cümə məscidi də bərpa olunan əsas abidələr sırasındadır. 743–744-cü illərdə inşa edildiyi bildirilən bu məscid Qafqazın ən qədim məscidlərindən hesab olunur. Tarix boyu dəfələrlə güclü zəlzələlər nəticəsində dağılsa da, hər dəfə yenidən bərpa edilmişdir. Son əsaslı bərpa işləri zamanı məscidin ilkin memarlıq üslubu saxlanılmış, müasir tələblərə cavab verən infrastrukturla təmin olunmuşdur. Bununla yanaşı, Şamaxı ərazisində yerləşən Yeddi Günbəz türbələr kompleksi də dini-memarlıq baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Şirvanşahlar sülaləsinin nümayəndələrinin dəfn olunduğu bu kompleks təkcə siyasi tariximizin deyil, eyni zamanda dini dünyagörüşün və orta əsr memarlıq sənətinin dəyərli nümunəsidir. Aparılan bərpa işləri nəticəsində türbələrin konstruktiv bütövlüyü qorunmuş, ərazi abadlaşdırılmışdır. Şamaxıda bərpa olunan digər dini abidələr sırasında Pir Mərdəkan, Şahxəndan türbəsi və müxtəlif kəndlərdə yerləşən orta əsr məscidləri də xüsusi yer tutur. Bu abidələrin hər biri regionun dini həyatının formalaşmasında mühüm rol oynamış, əsrlər boyu insanların inanc və ümid məkanı olmuşdur.
Azərbaycan memarlığının ən dəyərli cəhəti milli motivlərin müasir dizaynla harmonik şəkildə birləşməsidir. “Flame Towers” layihəsindəki od motivi ilə Azərbaycanın “Odlar diyarı” kimi tanınmasının simvolu müasir texnologiyalarla ifadə edilib.
Bakı Olimpiya Stadionunun memarlığında da milli motivlərin işlədilməsi beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Stadionda istifadə edilən LED texnologiyası ilə Azərbaycan xalçalarının naxışlarının canlandırılması ənənəvi sənətin rəqəmsal dövrdə davam etdirilməsinin gözəl nümunəsidir.
Bakı Ağ Şəhər layihəsi isə tarix və müasirliyin sintezi baxımından unikal konsepsiyadır. Bu ərazidə köhnə sənaye zonası indi müasir biznes və yaşayış mərkəzinə çevrilib. Layihədə ekoloji standartlara riayət edilməsi, yaşıl texnologiyaların tətbiqi Azərbaycanın dayanıqlı inkişaf prinsiplərinə sadiqliyini göstərir.
Ölkəmizin müasir memarlığının inkişafında bu sahədə yetişən gənc kadrların mühüm əhəmiyyəti var. Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin yenidən qurulması və müasir standartlara uyğunlaşdırılması gələcək nəsil memarların yetişdirilməsinə verilən əhəmiyyəti əks etdirir. Universitetdə beynəlxalq təcrübəyə malik professorların dərs deməsi, tələbələrin xarici təcrübə proqramlarında iştirakı milli memarlıq məktəbinin dünya standartlarına inteqrasiyasını təmin edir.
Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının Memarlıq fakültəsi, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Dizayn ixtisası bu sahədə kadr hazırlığının genişlənməsinə töhfə verir. Gənc memarların beynəlxalq müsabiqələrdə iştirakı və uğurları Azərbaycan memarlıq məktəbinin keyfiyyətini sübut edir.
Dövlət səviyyəsində təşkil edilən memarlıq müsabiqələri, sərgilər və konfranslar bu sahənin inkişafına stimul yaradır.
44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Qələbədən sonra Qarabağın və ətraf rayonların yenidən qurulması Azərbaycan üçün tarixi missiyaya çevrilərək xalqın yaddaşının, mədəniyyətinin və kimliyinin bərpasını özündə ehtiva edir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən “Böyük Qayıdış” proqramı XXI əsrin geniş miqyaslı yenidənqurma layihəsinə çevrilib.
Şuşa şəhərinin bərpası bu işin özəyidir. Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı olan Şuşada tarixi abidələrin – məscidlərin, sarayların bərpası elmi metodlarla aparılır. Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrının yenidən qurulması mədəni həyatın canlanmasının əlamətidir. Cıdır düzündə inşa edilən müasir infrastruktur bu əraziyə yeni həyat verir.
Ağdam şəhərində aparılan işlər də heyranedicidir. “Qafqazın Xirosiması” adlandırılan bu şəhər indi yenidən dirçəlir. Ağdam məscidinin, kəndlərinin bərpası, yeni yaşayış massivlərinin tikintisi bu torpaqların əvvəlki gözəlliyini qaytardığını göstərir.
Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı istifadəyə verilərkən bütün dünya Azərbaycanın qətiyyətinə şahid oldu. Döyüş meydanı olan ərazidə belə qısa müddətdə müasir hava limanının inşa edilməsi mühəndislik və texnoloji qüdrətin nümayişi idi.
Laçın, Kəlbəcər, Zəngilan və digər rayonlarda inşa edilən “ağıllı kənd” və “ağıllı şəhər” konsepsiyaları Azərbaycanın gələcəyə yönəlmiş baxışını əks etdirir. Bu ərazilərdə günəş enerjisi stansiyalarının qurulması, ekoloji tikinti materiallarının istifadəsi, müasir kommunikasiya şəbəkələrinin yaradılması Qarabağı XXI əsrin model regionuna çevirəcək.
Qarabağda aparılan yenidənqurma işləri beynəlxalq miqyasda böyük maraqla izlənilir. Türkiyə, Pakistan, İsrail və digər ölkələrdən ekspertlər bu prosesdə iştirak edir. Qarabağın bərpası təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün region üçün sülh və əməkdaşlıq mesajıdır.
2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli”nə həsr edilməsi konkret nəticələr verərək bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin edəcək. Əvvəla, cəmiyyətdə memarlıq və şəhərsalma mədəniyyətinin formalaşması, ikincisi, bu sahədə fəaliyyət göstərən mütəxəssislərin stimullaşdırılması, üçüncüsü isə beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və Azərbaycan şəraitinə uyğunlaşdırılması gözlənilir.
İl ərzində planlaşdırılan beynəlxalq simpoziumlar, sərgilər və forumlar Azərbaycanı bu sahədə də qabaqcıl nümunə ölkə kimi göstərməkdədir.
