Neofreydizmin pəncərəsindən müasir insanın portreti
İnsan tarix boyu özünü tanımağa çalışıb. Sivilizasiyalar qurub, fərqli inanclar yaradıb, fəlsəfi məktəblər formalaşdırıb, elmi kəşflərlə kainatın sirlərini açmağa cəhd göstərib. Ancaq bütün bu inkişafın fonunda bir sual öz aktuallığını qoruyub: insan həqiqətən özünü tanıyırmı? Bəlkə də insanın ən böyük müəmmalarından biri elə öz daxilində gizlənib. Biz bəzən verdiyimiz qərarların, göstərdiyimiz reaksiyaların, hətta müdafiə etdiyimiz dəyərlərin belə əsl səbəblərini bilmirik. Şüurumuzun bizə təqdim etdiyi mənzərə ilə daxili dünyamızın gerçəkliyi arasında görünməz məsafə mövcuddur.
Bu məsafəni anlamaq cəhdində Ziqmund Freydin psixoanalitik nəzəriyyəsi mühüm intellektual dönüş yaratdı. Freyd insan davranışlarının arxasında şüursuz istəklərin, basdırılmış arzuların və erkən uşaqlıq təcrübələrinin dayandığını irəli sürdü. Onun fikrincə, insan özünü rasional varlıq kimi təqdim etsə də, davranışlarının əhəmiyyətli bir hissəsi şüurun nəzarətindən kənarda formalaşır. Bu yanaşma insanı özünə yadlaşdıran daxili mexanizmləri araşdırmaq üçün yeni imkanlar açdı.
Lakin Freydin nəzəriyyəsi sonradan tənqidlərə və yenidən şərhlərə məruz qaldı. Beləliklə, neofreydizm adlandırılan intellektual istiqamət meydana gəldi. Alfred Adler, Karl Yunq, Karen Horney, Erix Fromm və Harri Stekel kimi düşüncə adamlarının fərqli nəzəri yanaşmaları klassik psixoanalizin sərhədlərini genişləndirdi. Onlar insanı yalnız bioloji instinktlərin və şəhvət hisslərinin təsiri altında yaşayan varlıq kimi deyil, sosial münasibətlər, mədəniyyət, şəxsiyyətin inkişafı və mövcudluq narahatlıqları ilə formalaşan mürəkkəb fenomen kimi izah etməyə çalışırdılar.
Neofreydizmin ən maraqlı cəhəti insanın daxili ziddiyyətlərini cəmiyyətin quruluşu ilə əlaqələndirməsidir. Bu yanaşmaya görə, insanın psixoloji dünyasını anlamaq üçün onun yaşadığı mühiti, sosial münasibətlərini, qəbul etdiyi dəyərləri və aid olduğu mədəni sistemi də araşdırmaq lazımdır.
Alfred Adler insan davranışlarının mühüm motivlərindən birini aşağılıq hissinin aradan qaldırılması və üstünlük əldə etmək cəhdində görürdü. Onun fikrincə, insan özünü natamam hiss etdiyi məqamları kompensasiya etməyə çalışır. Bu ideyanı müasir cəmiyyətə tətbiq etdikdə maraqlı mənzərə yaranır. Bəzən ən çox nümayiş etdirilən özünəinamın arxasında dərin güvənsizlik, ən sərt münasibətin arxasında qəbul edilməmək qorxusu, ən gurultulu uğur nümayişinin arxasında isə başqalarının təsdiqinə ehtiyac dayanır.
Müasir insanın sosial şəbəkələrdə özünü təqdimetmə davranışı bu baxımdan ayrıca araşdırma mövzusudur. İnsan artıq yaşadıqlarını yaşamaqla kifayətlənmir, onları nümayiş etdirməyə, başqalarının baxışında müəyyən obraz yaratmağa da çalışır. Bəzən həyatın özü deyil, həyatın başqalarına necə göründüyü daha əhəmiyyətli olur. Adler yanaşmasının prizmasından baxdıqda, bu davranışları insanın özünütəsdiq ehtiyacı və aşağılıq hissini kompensasiya etmək cəhdi ilə əlaqələndirmək mümkündür.
Karen Horney isə insanın nevrotik narahatlıqlarının formalaşmasında sosial münasibətlərə xüsusi əhəmiyyət verirdi. O, insanın narahatlıq qarşısında üç əsas davranış istiqamətinə yönələ biləcəyini göstərirdi: başqalarına yaxınlaşmaq, başqalarına qarşı çıxmaq və başqalarından uzaqlaşmaq. Bu təsnifat müasir münasibətlər sisteminin anlaşılması üçün də maraqlı çərçivə yaradır. Bəziləri qəbul edilmək naminə öz şəxsiyyətindən imtina edir, digərləri hər münasibəti güc mübarizəsinə çevirir, bir qisim insan isə mümkün emosional zədələrdən qorunmaq üçün özünə görünməz divarlar hörür.
İnsan bəzən sevilmək üçün özünü dəyişir, bəzən güclü görünmək üçün sərtləşir, bəzən isə inciməmək üçün heç kimə yaxınlaşmır. Beləliklə, müdafiə mexanizmləri insanı qorumaqla yanaşı, onun azadlığını da məhdudlaşdıra bilir. Ən böyük paradoks isə budur: insan özünü qorumaq üçün qurduğu divarların arxasında zamanla tənhalaşa bilər.
Neofreydizmin fəlsəfi dərinliyini artıran digər mühüm sima Erix Frommdur. Fromm insanın azadlıqla münasibətini araşdıraraq göstərirdi ki, azadlıq həmişə arzulanan və rahatlıq gətirən vəziyyət deyil. İnsan seçim etmək, məsuliyyət daşımaq və öz həyatının müəllifi olmaq məcburiyyətində qaldıqda bəzən bu yükdən qaçmağa çalışır. Frommun “Azadlıqdan qaçış” əsərində irəli sürdüyü əsas fikirlərdən biri də budur: insan azadlığın yaratdığı tənhalıq və qeyri-müəyyənlik qarşısında avtoritar münasibətlərə, dağıdıcılığa və konformizmə sığına bilər.
Bu fikir müasir cəmiyyətin ən ciddi suallarından birini ortaya çıxarır: İnsan həqiqətən azad olmaq istəyir, yoxsa onun əvəzinə qərar verən bir sistemin daxilində özünü daha təhlükəsiz hiss edir? Bəzən insanlar müstəqil düşünməkdən daha çox, hazır düşüncə qəliblərinə uyğunlaşmağa üstünlük verirlər. Çünki müstəqil fikir məsuliyyət tələb edir. Başqasının müəyyən etdiyi həqiqəti qəbul etmək isə insana düşünmək yükündən müvəqqəti azadlıq verir.
Erix Frommun başqa bir mühüm ideyası sahib olmaq və olmaq arasındakı fərqlə bağlıdır. İnsan həyatını sahib olduğu əşyalar, mövqelər, titullar və sosial status üzərindən qurduqda varlığının mahiyyətini tədricən bunlarla eyniləşdirə bilər. Halbuki insanın kimliyi onun nəyə sahib olmasından daha çox, necə yaşaması, necə düşünməsi və başqaları ilə hansı münasibət qurması ilə müəyyənləşir. Müasir istehlak cəmiyyətində bu fərqin əhəmiyyəti daha aydın görünür. İnsan bəzən sahib olduqlarını artırdıqca öz daxili dünyası ilə əlaqəsini itirir.
Karl Yunqun kollektiv şüursuzluq və arxetiplər haqqında fikirləri isə insanın fərdi təcrübəsinin arxasında daha geniş psixoloji qatların mövcudluğuna diqqət çəkir. Yunqa görə, insanın psixoloji dünyasında bəşəriyyətin ortaq təcrübələrindən qaynaqlanan simvolik obrazlar və arxetiplər mövcuddur. Onun “kölgə” anlayışı xüsusi maraq doğurur. Kölgə insanın qəbul etmək istəmədiyi, özündən gizlətdiyi və ya cəmiyyətin təsiri ilə basdırdığı xüsusiyyətlərin simvolik ifadəsidir.Bəlkə də insanın ən çətin mübarizəsi məhz öz kölgəsi ilədir. Başqalarında sərt şəkildə tənqid etdiyimiz bəzi xüsusiyyətlərin öz daxilimizdə də mövcud ola biləcəyini qəbul etmək asan deyil. İnsan çox vaxt öz qüsurlarını görmək əvəzinə onları başqalarının davranışlarında axtarır. Beləliklə, özünüdərk prosesi başqalarını mühakimə etmək vərdişinin arxasında gizlənir.
Neofreydizm bizə bir mühüm həqiqəti xatırladır: insanı anlamaq üçün onun dediklərinə deyil, bəzən demədiklərinə, nümayiş etdirdiklərinə deyil, gizlətdiklərinə, zahiri davranışlarına deyil, həmin davranışları doğuran sosial və psixoloji səbəblərə də baxmaq lazımdır.Ancaq bu nəzəriyyələri müasir insanın bütün davranışlarına hazır izah kimi tətbiq etmək doğru olmazdı. Neofreydist məktəblər vahid və yekdil nəzəri sistem təşkil etmir, onların bir sıra müddəaları müasir elmi psixologiyada mübahisəli olaraq qalır. Buna baxmayaraq, insanın daxili ziddiyyətlərini, sosial mühitlə münasibətini və özünüdərk ehtiyacını araşdırmaq baxımından bu ideyalar fəlsəfi əhəmiyyətini qoruyur.
Əslində, insanın özünü tanıması başqalarının onu necə gördüyünü öyrənməkdən daha çətin prosesdir. Çünki bu prosesdə insan öz bəhanələri, qorxuları, kompleksləri və illərlə qurduğu müdafiə mexanizmləri ilə üz-üzə qalır. Bəlkə də azadlığın ilk mərhələsi məhz bu qarşılaşmadır. Özünü aldatmaqdan imtina edən insan başqalarının təsdiqinə daha az ehtiyac duyur, öz davranışlarının məsuliyyətini daha aydın dərk edir.
Neofreydizmin bizə açdığı pəncərə buradan başlayır: insanın ən böyük sirri onun başqalarından gizlətdiklərində deyil, bəzən özündən belə gizlədə bildiklərindədir. Özünü tanımaq isə bu sirrin qarşısında dayanmaq cəsarətidir.
