Məhəmməd Hadi və “Füyuzat”: Bir qələmin arxasındakı böyük fikir
Məhəmməd Hadini yalnız şeirin adamı kimi oxumaq onun yaradıcılığının mühüm bir qatını görməməkdir. O, Azərbaycan ədəbiyyatının elə simalarındandır ki, qələmində şeir ilə fikir, romantik duyğu ilə ictimai narahatlıq, insan sevgisi ilə millət taleyi bir-birindən ayrılmır. Xüsusilə “Füyuzat” səhifələrində Hadi artıq sadəcə misra yaradan şair deyil, öz dövrünün böyük suallarını oxucu qarşısında qoyan, dünyanın müxtəlif yerlərində gedən dəyişiklikləri Azərbaycan insanının düşüncə müstəvisinə gətirən publisist kimi görünür.
1906–1907–ci illərdə cəmi 32 nömrəsi çıxan “Füyuzat”ın 29 nömrəsində Hadinin 50 yazısının dərc olunması təsadüfi rəqəm deyil. Bu, onun jurnalın ədəbi-fikri mühitində nə qədər mühüm yer tutduğunu göstərir. Hadi burada üç istiqamətdə fəaliyyət göstərirdi: şeir yazır, ictimai-maarifçi məqalələr qələmə alır və müxtəlif dillərdən tərcümələr edirdi. Bu üç xətt əslində onun yaradıcılıq dünyasının bütövlüyünü təşkil edirdi.
Hadinin “Füyuzat”dakı mətnlərinə diqqət yetirdikdə ilk nəzərə çarpan cəhət onun maarifi sadəcə məktəb məsələsi kimi deyil, cəmiyyətin dəyişməsinin əsas şərti kimi qəbul etməsidir. Təhsil sistemi, uşaqların təlim-tərbiyəsi, müxtəlif ölkələrdə tətbiq olunan məktəb modelləri haqqında yazıları onun dünyaya baxışının mühüm istiqamətini göstərir.
Burada Hadinin mühüm bir xüsusiyyəti üzə çıxır: o, dünyaya baxır, amma dünyaya baxmaqla kifayətlənmir. Dünyadan öyrənmək istəyir. Almaniyanın təhsil sistemi, Amerikanın məktəb modeli, Şərqdə yayımlanan mətbuat və klassik ədəbiyyat onun üçün ayrı-ayrı mövzular deyil. Bunların hamısı bir sualın ətrafında birləşir: insan və cəmiyyət necə tərəqqi edə bilər?
Bu mənada Hadi tərcüməçiliyə də adi mətn köçürmək kimi yanaşmır. Sədi, Hafiz, Nizami, Sənai kimi klassiklərin əsərlərini Azərbaycan oxucusuna çatdırmaqla yanaşı, ərəb mətbuatından ictimai və maarifçi yazıları da tərcümə edir. Müxtəlif düşüncə məktəblərinin nümayəndələrini eyni intellektual məkanda qarşılaşdırması Hadinin dünyagörüşündə sərhədlərin nə qədər geniş olduğunu göstərir.
Hadi üçün səadət şəxsi rahatlıqdan daha böyük anlayışdır. Onun “Füyuzat”dakı yazılarına bütöv şəkildə baxanda insanın xoşbəxtliyi ilə cəmiyyətin tərəqqisi arasında bir bağ qurduğu görünür. Cəmiyyət cahildirsə, insanın şəxsi uğuru yarımçıq qalır; millət elmsizdirsə, fərdin yüksəlişi də ümumi mənzərəni köklü şəkildə dəyişmir. Buna görə Hadi tez-tez fərddən millətə, millətdən bəşəriyyətə doğru genişlənən düşüncə xətti qurur.
Onun publisistikasında vətən anlayışı da yalnız coğrafi məkan deyil. Vətən insanları öz məsuliyyətlərini dərk etməyə çağıran mənəvi məfhum kimi təqdim olunur. Vətənə münasibət passiv bağlılıq deyil, fəaliyyət tələb edir. Hadi üçün vətəni sevmək onun dərdini görmək və çıxış yolu axtarmaqdır.
Elə buna görə Hadinin millət haqqında düşüncəsində maarifləndirmə ilə milli oyanış yanaşı gedir. O, cəmiyyətin dəyişməsini yalnız siyasi şüarlarla mümkün hesab etmir. Əvvəlcə insanın düşüncəsi dəyişməlidir. İnsan oxumalı, bilməli, dünyanı tanımalı, öz hüququnu və məsuliyyətini anlamalıdır. Hadinin maarifçilik düşüncəsinin əsas gücü də buradadır: o, milli dirçəlişi yalnız emosional çağırışa çevirmir, onun intellektual bazasını axtarır.
Lakin Hadi yalnız maarifçi deyil. Onun mətnlərində hürriyyət ideyası da daim nəfəs alır. Azadlıq onun düşüncəsində insanın düşünmək, öyrənmək, öz taleyinə sahib çıxmaq haqqıdır. Buna görə onun romantizmi reallıqdan qaçan romantizm deyil. Əksinə, gerçəkliyin ağrısından doğan bir romantik üsyandır.
Hadinin dilinə gəlincə, onun “Füyuzat” mətnlərində dövrün intellektual üslubunun bütün xüsusiyyətlərini görmək mümkündür. Ərəb-fars mənşəli sözlərin çoxluğu, Osmanlı ədəbi dilinin təsiri, klassik ifadə tərzi bugünkü oxucu üçün bəzən mətnə məsafə yaradır. Amma həmin dil qatının arxasında çox aydın bir fikir dayanır: cəhalətə qarşı bilik, durğunluğa qarşı tərəqqi, ümidsizliyə qarşı ideya.
Bəlkə də Hadinin “Füyuzat”dakı ən maraqlı tərəfi onun Şərqlə Qərb arasında qurduğu intellektual körpüdür. O, bir tərəfdən klassik Şərq ədəbiyyatının böyük nümayəndələrini Azərbaycan oxucusuna gətirir, digər tərəfdən müxtəlif ölkələrin maarif təcrübəsindən danışır, ərəb mətbuatındakı ideyaları çevirir. Beləliklə, “Füyuzat” səhifələrində Hadi sanki iki böyük dünyanın arasında dayanır: keçmişin zəngin mədəni irsini qoruyaraq gələcəyin düşüncə modelini axtarır.
Bu baxımdan onun “Füyuzat”dakı yaradıcılığını yalnız ədəbi materiallar toplusu kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Hadi burada bir növ düşüncə laboratoriyası yaradır. Bəzən öz fikrini yazır, bəzən başqasının mətnini tərcümə edir, bəzən klassik şairdən misraları Azərbaycan oxucusuna çatdırır, bəzən isə başqa ölkənin təhsil təcrübəsini təqdim edir. Amma mövzu dəyişsə də, əsas sual dəyişmir: insan və cəmiyyət necə daha kamil ola bilər?
Məhz bu səbəbdən Məhəmməd Hadinin “Füyuzat” irsi bu gün yalnız ədəbiyyat tarixinin bir səhifəsi deyil. O mətnlərdə XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ziyalısının böyük narahatlığını görmək mümkündür: dünya dəyişir, elm inkişaf edir, yeni siyasi və ictimai ideyalar meydana çıxır, amma cəmiyyət bu dəyişikliklərin hansı tərəfində dayanmalıdır? Hadi bu suala hazır resept vermir. O, daha qiymətli bir iş görür — oxucunu düşünməyə məcbur edir.
“Füyuzat”ın ömrü cəmi bir il çəkdi, amma həmin bir ilin içində yaranan ədəbi-intellektual atmosfer Azərbaycan fikir tarixində uzun müddət yaşadı.
Hadinin “Füyuzat”dakı yazıları onun yalnız şair kimi deyil, düşünən və düşündürən publisist kimi də mövqeyini möhkəmləndirdi.
Hadi jurnalın səhifələrinə öz dövrünün vicdanını gətirirdi. Onun üçün qələm estetik zövq yaratmaq vasitəsi olmaqla bitmirdi; qələm həm də oyatmaq, silkələmək, düşündürmək və insanı öz məsuliyyəti ilə üz-üzə qoymaq vasitəsi idi.
Bəlkə də Məhəmməd Hadinin “Füyuzat”dakı ən böyük ədəbi dəyəri məhz buradadır: o, şeirlə publisistikanın sərhədində dayanaraq fikri poetikləşdirir, poetik duyğunu isə ictimai məsuliyyətə çevirirdi. Onun yazılarında romantik xəyal ilə real həyat arasında məsafə yox, gərginlik var. Və həmin gərginlikdən Hadiyə xas olan o qəribə, kədərli, amma işıqlı səs doğulur.
Bu gün Hadini yenidən oxuyanda onun qoyduğu sualları köhnəlmir: Elm olmadan tərəqqi mümkündürmü? Maarifsiz cəmiyyət azad ola bilərmi?
Hadinin “Füyuzat”dakı yazıları məhz bu sualların ətrafında yaşayır. Ona görə də Məhəmməd Hadi “Füyuzat”da sadəcə yazan müəlliflərdən biri deyil. O, həmin səhifələrdə gələcəyə baxan, öz dövrünün qaranlığından çıxış yolu axtaran və sözün gücünə inanan bir fikir adamıdır.
