Osmanlı imperiyası gündəlik həyatın ən incə detallarına qədər işlənmiş zərif adət-ənənələri ilə seçilirdi. Zəriflik xüsusilə saray mühitində – Topqapı sarayı daxilində özünün ən yüksək formasını tapmışdı. Burada davranış qaydaları insanın mənəvi tərbiyəsinin və sosial mövqeyinin göstəricisi sayılırdı. Osmanlı cəmiyyətində danışıq tərzi belə xüsusi incəlik tələb edirdi. İnsanlar bir-birinə müraciət edərkən sərt və birbaşa ifadələrdən qaçır, daha çox dolayı, nəzakətli və hörmət dolu sözlərdən istifadə edirdilər. Məsələn, kiməsə “get” demək əvəzinə “buyurun təşrif buyurun” kimi ifadələr işlədilirdi. Dil mədəniyyəti şəhər həyatında da geniş yayılmışdı və insanların bir-birinə qarşı münasibətində hörmət əsas prinsip sayılırdı.
Qonaqpərvərlik Osmanlı zərifliyinin ən mühüm sütunlarından biri idi. Evə gələn qonaq Allahın bir neməti kimi qəbul edilir, ona ən yaxşı şəkildə xidmət göstərmək ev sahibinin borcu sayılırdı. Qonaqdan ac olub-olmadığını soruşmaq əvəzinə, aclığını müəyyən etməyin daha incə bir yolu var idi. Qonağa su ilə birlikdə qəhvə təklif olunurdu. Qonaq əvvəlcə suyu götürsəydi, bu, onun ac olduğunu göstərirdi; əgər əvvəlcə qəhvəni götürsəydi, bu, onların tox olduğunu göstərirdi. Qəhvə təklifindən sonra ev sahibi qonaq suyu götürsə, yemək, qəhvəni götürsə, meyvə boşqabı hazırlayardı.Türk qəhvəsi – onun təqdim olunma qaydası, fincanların seçimi və qəhvənin yanında verilən şirniyyatlar belə xüsusi diqqətlə hazırlanırdı. Qəhvənin köpüyünün qalın olması ev sahibinin hörmətinin göstəricisi kimi qəbul edilirdi. İstanbul “məhəllə qəhvəsi” kimi tanınan qəhvəxanası var idi. Qəhvəxana, o dövrün standartlarına görə, demək olar ki, hər məhəllənin imam, muxtar (kənd muxtarı) və digər görkəmli şəxsləri üçün bir klub idi. Müasir qəhvəxanalardan fərqli olaraq, bu məhəllə qəhvəxanaları elmi və ədəbi müzakirələrin aparıldığı, tarixi söhbətlərin aparıldığı, hətta şeir və misraların oxunduğu, hekayələrin danışıldığı yerlər idi.
Osmanlıda yemək süfrəsi də özünəməxsus qaydalarla müşayiət olunurdu. Süfrəyə oturmazdan əvvəl əllərin yuyulması vacib idi və bu məqsədlə xüsusi qablar – “ibrik” və “ləyən” istifadə edilirdi. Yeməklər çox vaxt ortaq qabdan yeyilir, lakin hər kəs öz payını incəliklə götürməyə diqqət edirdi. Səssiz yemək, ağız dolu danışmamaq və başqalarını narahat etməmək əsas ədəbi qaydalardan sayılırdı. Geyim də zərifliyin bir parçası idi. Osmanlı insanı geyimi ilə, öz sosial statusunu, estetik zövqünü nümayiş etdirirdi. İpəkdən hazırlanmış kaftanlar, incə naxışlı parçalar və zərif aksessuarlar xüsusilə saray əyanlarının ayrılmaz atributu idi. Qadınların geyimində isə həm sadəlik, həm də incə bəzək elementləri harmonik şəkildə birləşirdi. Gündəlik həyatın başqa bir incə tərəfi təmizlik və ətirə verilən önəm idi. Osmanlılar üçün mənəvi anlayış idi. Hamam mədəniyyəti bu baxımdan xüsusi yer tuturdu. Eyni zamanda ətirlər və gülab kimi ətirli sular geniş istifadə olunurdu; qonaqlara gül suyu təqdim edilirdi.
Osmanlı mədəniyyətində qapıların iki döyənəyi var idi. Dərin səsli döyən kişilər, yüksək səsli döyən isə qadınlar üçün idi. Beləcə, gələn qonaq haqqında məlumat toplanırdı və ona uyğun olaraq qarşılanma təmin edilirdi. Pəncərələrdə həmişə güllər olurdu. Hər çiçəyin rənginin müəyyən bir mənası var idi. Sarı bir çiçək varsa, evdə kiminsə xəstə olduğunu və insanlardan sakit olmağı xahiş etdiyini bildirirdi. Əgər çiçək qırmızıdırsa, evlilik yaşına çatmış gənc bir qadının orada olduğunu və yanından keçərkən kobud sözlərdən istifadə etməməyi tövsiyə etdiyini göstərirdi. Kişilər ümumiyyətlə qadınlara hədiyyə olaraq güzgü seçirdilər. Bu, özündən daha gözəl bir hədiyyənin olmadığı fikrini simvolizə edirdi.
Xeyriyyə daşları məscidlərin yaxınlığında tapılan daş buldoq formalı daşlardır. Dövrün varlı insanları riyakarlıqdan və nümayişkaranəlikdən çəkinərək, ianə etmək istədikləri məbləği bu daşların üzərinə qoyardılar. Ehtiyacı olanlar ehtiyac duyduqları şeyi götürüb qalanını saxlayardılar. Qalan pul isə ehtiyacı olan digər insanlara verilərdi. Ramazan ayında varlı şəxslər tanımadıqları məhəllələrdəki baqqal – mağazalarına, tərəvəz dükanlarına və digər mağazalara girib satıcılardan “Zimem dəftəri”ni, yəni borc dəftərlərini çıxarmalarını xahiş edirdilər. Satıcılar səhifənin əvvəlində, sonunda və ortasında təsadüfi səhifələrdən cəmi toplayaraq “Borclarını silin… Allah qəbul etsin” deyərək çıxıb gedirdilər. Nə borcu ödənilən şəxs, nə də ödəyən şəxs kimin borcdan azad edildiyini bilmirdi. Həmçinin dostlar və qohumlar üçün iftar süfrəsi açmaq böyük bir ibadət hesab olunurdu və insanlar qonaqları qarşılamaq üçün çox çalışırdılar.
Ramazan ayı boyunca iftar vaxtı qapılar açıq qalırdı. Beləliklə, ehtiyacı olan və ya çətinlik çəkən hər kəs istənilən evə girib iftar süfrəsinə qoşula bilərdi. Tanış olmağa ehtiyac yox idi və ziyarətçinin kimliyi heç vaxt sorğulanmırdı. Bayramlar, xüsusən də uşaqlar üçün xüsusi yer tuturdu. Küçələrdə bayram paltarları ilə gəzən uşaqlara “Arifə gülləri” deyilirdi. Osmanlı dövründən qaynaqlanan “Arifə gülləri” anlayışı, bayramdan bir gün əvvəl, bayram ərəfəsində, bir neçə gün əvvəlcədən alış-veriş etdikdən sonra bayram paltarlarını həvəslə geyinən uşaqlar kimi müəyyən edilirdi. Evlərin qapılarına “Ya Mâlikü’l-mülk” – “Ey Allahım, bütün hakimiyyət sənindir. Mən bu qapının quluyam. Hər şey səndəndir və bu dünyada heç nə mənə məxsus deyil” kimi yazılar yazılırdı.
Hazırladı: Mədinə Məcidli
