Əli bəy Hüseynzadənin “Füyuzat” irsi Azərbaycan fikir tarixinin elə səhifələrindəndir ki, ona yalnız ədəbiyyat və mətbuat hadisəsi kimi baxmaq mümkün deyil. “Füyuzat”ın səhifələrində Hüseynzadə, əslində, bir dövrün mənzərəsini deyil, bir millətin gələcək haqqında düşünmək ehtiyacını yazırdı. Onun publisistikası hadisələrin ardınca gedən jurnalistika deyildi; hadisələrin mahiyyətini anlamağa, cəmiyyətin düşüncə istiqamətini müəyyənləşdirməyə və ziyalının qarşısında dayanan məsuliyyəti göstərməyə çalışan böyük bir fikir mübarizəsi idi.
Hüseynzadənin “Füyuzat”dakı yazılarının ən mühüm cəhəti onların mövzu müxtəlifliyindən daha çox, bütün bu mövzuların vahid ideya xəttinə bağlanmasıdır. Dil haqqında yazanda milli varlıqdan, maarifdən danışanda milli gələcəkdən, İslam məsələsinə toxunanda mənəvi məsuliyyətdən, Avropadan bəhs edəndə isə müasirlikdən danışırdı. Onun üçün cəmiyyətin tərəqqisi ayrı-ayrı sahələrin mexaniki inkişafı deyildi. Dil, məktəb, mətbuat, ədəbiyyat, elm və milli şüur bir-birini tamamlayan bütöv bir sistem idi.
“Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar” məqaləsi Hüseynzadənin publisistik dünyasının ən parlaq nümunələrindən biridir. Burada “qırmızı qaranlıq” yalnız müəyyən siyasi hadisələrin yaratdığı qanlı mənzərə deyil. Bu ifadənin arxasında cəhalət, zorakılıq, düşüncəsizlik, gerilik və mənəvi böhran dayanır. “Yaşıl işıqlar” isə həmin qaranlığın içində yol göstərən maarifçi insanları, məktəbi, mətbuatı, teatrı, elmi və düşüncə adamlarını ifadə edir. Hüseynzadənin əsas sualı da, əslində, budur: qaranlıqdan şikayət etmək asandır, bəs o qaranlıqda işığı kim yandıracaq?
Bu məqalədə Hüseynzadənin maarifə münasibəti xüsusi diqqət çəkir. O, xalqın geriliyinin səbəbini sadəcə siyasi və iqtisadi amillərdə axtarmırdı. Onun nəzərində ən böyük problem düşüncənin geridə qalması idi. Məktəb, qəzet, kitab, teatr və elm buna görə onun publisistikasında sadəcə mədəniyyət vasitələri deyil, milli dirçəlişin dayaqları kimi görünür. Hüseynzadə yaxşı anlayırdı ki, savadsız cəmiyyətin siyasi şüarı nə qədər gur səslənsə də, uzunmüddətli inkişaf yaratmaq iqtidarında deyil.
“Vaqeyi-aləmə bir nəzər” yazısında isə onun dünyaya baxışının başqa bir tərəfi üzə çıxır. Hüseynzadə Azərbaycan cəmiyyətini öz daxilində qapalı bir aləm kimi təsəvvür etmirdi. Dünyada baş verən prosesləri izləmək, başqa xalqların təcrübəsini öyrənmək və dəyişən dünyanın qanunauyğunluqlarını anlamaq onun üçün zərurət idi. Bu baxımdan onun publisistikası milli düşüncə ilə dünyaya açıq baxışın birləşməsinə əsaslanırdı.
“Türk dilinin vəzifeyi-mədəniyyəsi” məqaləsində isə məsələ daha dərin səviyyəyə keçir. Hüseynzadə üçün dil millətin yaddaşı, düşüncə sistemi və mədəni varlığının əsas sütunlarından biri idi. O, türk dünyasının mədəni yaxınlığını dil məsələsindən ayrı düşünmürdü. Bu yanaşma həmin dövr üçün son dərəcə mühüm idi. Çünki milli kimlik haqqında danışmaq istəyən ziyalı əvvəlcə “Biz hansı dildə düşünürük?” sualına cavab verməli idi.
Hüseynzadənin “Məcnun və Leylayi-İslam” yazısında isə publisistikanın bədii-fəlsəfi çaları daha aydın görünür. Burada İslam dünyasının vəziyyəti adi siyasi şərh formasında təqdim edilmir. Hüseynzadə alleqoriyadan, simvollardan və obrazlardan istifadə etməklə mənəvi böhranı göstərməyə çalışır. “Yaşıl işıq” burada artıq yalnız ictimai fəaliyyətin deyil, mənəvi oyanışın da simvoluna çevrilir. Hüseynzadənin dünyasında işıq təsadüfi bədii detal deyil; işıq bilikdir, ümiddir, kamilliyə doğru hərəkətdir.
“Mövludi-Nəbi” yazısında da onun dini mövzulara münasibəti diqqət çəkir. Hüseynzadə dini yalnız mərasim və ənənə çərçivəsində təqdim etmirdi. İslamı mənəvi, əxlaqi və intellektual məsuliyyət sistemi kimi düşünürdü. Onun üçün dini dəyərlərə bağlılıq insanın elmə, tərəqqiyə və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətinə maneə yaratmamalı idi. Əksinə, dini düşüncə ilə maarifin bir-birinə düşmən deyil, tamamlayıcı qüvvələr kimi təqdim olunması onun publisistikasının əsas xüsusiyyətlərindən idi.
“Novruzi-inqilab” məqaləsi Hüseynzadənin siyasi hadisələrə münasibətini göstərən maraqlı nümunədir. O, inqilab anlayışına romantik bir heyranlıqla yanaşmırdı. Cəmiyyəti dəyişdirmək iddiasının özü kifayət deyildi; dəyişiklik hansı nəticəyə gətirəcək, insan və cəmiyyət üçün nə yaradacaq – əsas məsələ bu idi. Hüseynzadənin siyasi düşüncəsində zorakılığın, dağıdıcılığın və kor-koranə çevriliş həvəsinin yerini maarif, təşkilatlanma və şüurlu inkişaf tuturdu.
“Kasablanka faciəsi və Osmanlı–İran komediyası” yazısında onun beynəlxalq hadisələrə və Şərqin siyasi vəziyyətinə münasibəti görünür. Burada Hüseynzadə konkret hadisədən çıxış edərək daha böyük mənzərəyə baxır. Onun üçün Şərqdəki gerilik yalnız xarici təzyiqlərlə izah edilə bilməzdi. Daxili zəiflik, idarəetmə problemləri, cəmiyyətin təşkilatlanmaması və elmə kifayət qədər əhəmiyyət verilməməsi də mühüm səbəblər idi. Bu yanaşma Hüseynzadənin publisistikasını sadə siyasi polemikadan fərqləndirirdi.
“İntiqad ediyoruz, intiqad olunuyoruz” məqaləsində isə onun tənqidə münasibəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hüseynzadə fikir mühitinin inkişafı üçün tənqidin vacibliyini qəbul edirdi. Onun üçün mətbuat yalnız öz tərəfdaşlarını tərifləyən tribuna olmamalı idi. Fikir mübarizəsi, qarşılıqlı müzakirə və özünütənqid olmadan intellektual inkişaf mümkün deyildi. Bu baxımdan onun jurnalistika anlayışı bugünkü mənada da aktual səslənir: fikir adamı yalnız danışmağı deyil, öz fikrinin sorğulanmasını da bacarmalıdır.
“Əhvali-aləm və diri müstəhasələr” kimi yazılarında Hüseynzadənin elmi düşüncəyə marağı da açıq görünür. “Mendeleyev” haqqında yazısı isə xüsusilə xarakterikdir. Çünki o, elmi şəxsiyyət haqqında danışarkən oxucunu yalnız bir alim haqqında məlumatlandırmaq istəmir. Elm adamının timsalında elmin özünün cəmiyyət üçün əhəmiyyətini göstərir. Hüseynzadə üçün müasir millət yalnız şeir yazan, tarixini xatırlayan və siyasi şüarlar səsləndirən millət deyil; laboratoriyası, məktəbi, universiteti, elmi düşüncəsi və istehsal mədəniyyəti olan millətdir.
Onun “Qərbin iki dastanında türk” əsəri isə başqa bir istiqaməti ortaya qoyur. Hüseynzadə Qərbi yalnız təqlid ediləcək məkan kimi görmürdü. O, Qərbin ədəbi və intellektual irsinə diqqətlə baxır, orada türk obrazının necə formalaşdığını araşdırırdı. Bu, onun Qərbə münasibətinin sadə heyranlıqdan ibarət olmadığını göstərir. O, həm öyrənmək, həm də özünü həmin dünyanın içində tanıtmaq istəyirdi.
Əli bəy Hüseynzadənin “Füyuzat”dakı bütün bu yazılarını birləşdirən əsas xətt isə “türk qanlı, islam imanlı, Avropa qiyafəli” insan idealıdır. Bu formul sonralar müxtəlif şəkildə izah edilib, bəzən də sadələşdirilib. Halbuki Hüseynzadənin düşüncəsində bunun mahiyyəti daha genişdir. O, milli kimliklə müasirliyi bir-birinə düşmən qoymurdu. Türk kimliyini qorumağı, İslamın mənəvi dəyərlərini yaşatmağı və müasir elmi-mədəni nailiyyətləri mənimsəməyi eyni düşüncə xəttində birləşdirməyə çalışırdı.
Hüseynzadə məhz bunu bacarmışdı. O, Azərbaycan ziyalısının qarşısına “Nə istəyirik?” sualından daha böyük bir sual qoydu: “Necə bir millət olmaq istəyirik?” Bu sualın cavabını isə yalnız siyasi müstəvidə deyil, məktəbdə, dildə, mətbuatda, ədəbiyyatda, elmdə və insanın özünü dərk etməsində axtardı.
“Füyuzat”ın ömrü uzun olmadı. Lakin onun yaratdığı fikir atmosferi jurnalın fiziki ömründən qat-qat artıq yaşadı. Hüseynzadənin yazıları bir nəslin düşüncəsinə təsir etdi, onun ardınca gələn ədiblərə, publisistlərə və siyasi fikir adamlarına istiqamət verdi. Ən başlıcası isə Azərbaycan cəmiyyətinə milli olmaqla müasir olmağın ziddiyyət təşkil etmədiyini düşünmək imkanı yaratdı.
Əli bəy Hüseynzadənin “Füyuzat” məqalələrini bu gün oxuyanda qarşımıza sadəcə yüz iyirmi il əvvəl yazılmış mətnlər çıxmır. Qarşımıza bir ziyalının öz dövrünün qaranlığı ilə mübahisəsi çıxır. O, qaranlığın mövcudluğunu sadalamaqla kifayətlənmirdi; həmin qaranlığın içində işıq axtarırdı. Bəlkə də, “Füyuzat”ın və Hüseynzadənin əsas mirası elə budur: millətin gələcəyini yalnız hadisələr müəyyən etmir, gələcək həm də düşünən, soruşan, öyrənən və öz məsuliyyətini dərk edən insanların iradəsi ilə qurulur.
