Qədim İpək Yolu dünya tarixinin ən mühüm ticarət yollarından biri kimi beynəlxalq münasibətlər, iqtisadi əlaqələr və mədəni mübadiləyə böyük təsir göstərmişdir. Bu tarixi yolun formalaşması və inkişafında Türk xalqlarının oynadığı rol müasir tarixi elmdə xüsusi maraq doğurur. Məhz bu baxımdan, Türk xalqlarının İpək Yolunun fəaliyyətində, ticarət əlaqələrinin təşkilində və mədəni təmaslarda oynadıqları rolu araşdırmaq böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir.
İpək Yolunun coğrafi məkanı və Türk xalqlarının yaşadıqları ərazilər arasındakı üst-üstə düşmə bu problemin aktual tədqiqi üçün əsas yaradır. Çünki Orta Asiya, Şərqi Avropa və Kiçik Asiyanın geniş ərazilərində yaşamış Türk xalqları İpək Yolunun ən mühüm hissələrində məskunlaşmışdılar və bu yolun fəaliyyətində bilavasitə iştirak edirdilər. İpək Yolunun tarixi inkişafı prosesində Türk xalqları təkcə passiv iştirakçı deyil, həm də aktiv təşkilatçı və idarəçi qüvvə kimi çıxış etmişlər. Onların bu fəaliyyəti dünya mədəniyyətlərinin qarşılıqlı təsirində, elmi biliklərin yayılmasında və iqtisadi münasibətlərin genişlənməsində əvəzsiz rol oynamışdır.
İpək Yolunun Formalaşması və Türk Xalqlarının Coğrafi Mövqeyi
İpək Yolu dedikdə, eramızın I əsrindən başlayaraq XV əsrə qədər Çini Avropaya bağlayan ticarət yollarının kompleksi nəzərdə tutulur. Bu yol şəbəkəsi təkcə bir istiqamətdə deyil, şimal-cənub və şərq-qərb istiqamətlərində uzanaraq böyük coğrafi məkanı əhatə edirdi. İpək Yolunun əsas şaxələri müxtəlif coğrafi şəraitdən keçərək müxtəlif xalqların nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Şimal şaxəsi Çindən başlayaraq Orta Asiyanın şimal hissəsindən keçib, Volqa-Don çayları hövzəsindən Qara dənizə çatan yol idi və bu şaxə əsasən Türk xalqlarının nəzarəti altında olmuşdu. Cənub şaxəsi İran və Mesopotamiya ərazisindən keçən yol idi ki, burada da Türk elementləri mühüm rol oynayırdı. Dəniz yolları isə Hind okeanı vasitəsilə ticarət əlaqələrini təmin edirdi və bu sahədə də müəyyən Türk dövlətləri fəaliyyət göstərirdi.
Türk xalqları üçün ən mühüm əhəmiyyət daşıyan şimal şaxəsi idi, çünki bu yol birbaşa onların yaşadıqları ərazilərdən keçirdi və onların iqtisadi həyatının əsas tərkib hissəsinə çevrilmişdi. Orta Asiyanın geniş çöl və çöl-steppe ərazilərində yaşayan göçəri və yarı göçəri Türk tayfaları ticarət karvanlarına yol göstərmə, mühafizə etmə və vasitəçilik xidmətləri göstərirdilər. Bu strateji mövqe onlara İpək Yolunun fəaliyyətində aparıcı rol oynamaq imkanı verirdi. Türk xalqları həm öz məhsullarını satır, həm də digər xalqların məhsullarını daşıyaraq ticarətdə vasitəçilik edirdilər. Bu vasitəçilik fəaliyyəti onların iqtisadi rifahının əsas mənbəyi idi və eyni zamanda müxtəlif mədəniyyətlər arasında körpü rolunu oynayırdı.
Göktürk xaqanlığının formalaşması və genişlənməsi İpək Yolunun nəzarət edilməsində yeni mərhələnin başlanğıcını qoymuşdu. 552-744-cü illər arasında mövcud olan bu güclü dövlət öz dövründə Çindən Bizansa qədər uzanan ərazini nəzarət altına almış və ticarət yollarından əldə etdiyi gəlirlər sayəsində güclü iqtisadi bazaya malik olmuşdu. Göktürk xaqanları ticarət karvanlarından sistemli şəkildə vergi alır, onların təhlükəsizliyini təmin edir və karvan yollarında düşərgələr təşkil edirdilər. Bu sistemli yanaşma İpək Yolunun fəal fəaliyyətinin əsas şərtlərindən biri idi və beynəlxalq ticarətin inkişafına böyük töhfə verirdi. Göktürklərin diploması da İpək Yolunun fəaliyyətinin təmin edilməsində mühüm rol oynayırdı. Onlar həm Şərq, həm də Qərb dövlətləri ilə siyasi əlaqələr qururaq ticarət maraqlarını qoruyurdular.
Uyğurlar Göktürklər yıxıldıqdan sonra 744-840-cı illər arasında Orta Asiyanın şərq hissəsində hakimiyyət qurdular və İpək Yolunun idarə edilməsində daha da təşkilatlı sistem yaratdılar. Uyğurların fərqi ondaydı ki, onlar göçəri həyat tərzindən tədricən yerləşik həyata keçməyə başlamışdılar və şəhər mədəniyyətinin inkişafına böyük töhfə vermişdilər. Uyğurlar zamanında İpək Yolunun Turfan-Qaşqar-Semərqənd istiqaməti xüsusilə canlanmışdı. Onlar həmçinin kağız istehsalını Çindən öyrənərək İpək Yolunda bu texnologiyanın yayılmasına kömək etmişdilər. Uyğurlar zamanında mədəni mübadiləyə də böyük diqqət yetirilirdi və bu dövrdə Buddizm, Maniçizm və digər dinlər Türk xalqları arasında yayılmağa başlamışdı.
Türk xalqları İpək Yolunda təkcə vasitəçi deyil, həm də fəal ticarət iştirakçısı kimi çıxış edirdilər. Onların əsas ticarət malları müxtəlif sahələri əhatə edirdi və həm yerli istehsal, həm də import-eksport əməliyyatlarını daxil edirdi. Heyvan təsərrüfatı məhsulları Türklərin əsas ixrac mallarından idi – at, qoyun, dəvə və digər heyvanlar, dəri və xəz məhsulları, qurudulmuş süd məhsulları İpək Yolunda böyük tələbat görürdü. Metal sənətkarlığı da Türklər arasında yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi və onların hazırladığı silah, alətlər, zərgərlik məmulatları və məişət əşyaları ticarət malları arasında mühüm yer tuturdu. İpək və parça istehsalı da Türk ərazilərində inkişaf etmişdi və yerli ustalar tərəfindən hazırlanan parçalar, xalça və kilimlər İpək Yolu ticarətində öz yerini tutmuşdu.
Türklər həmçinin digər xalqlardan alınan malları yenidən satmaqla məşğul olurdular. Bu o demək idi ki, onlar təkcə istehsalçı deyil, həm də peşəkar tacir kimi fəaliyyət göstərirdilər. Çindən gələn ipək, çay, kərpic, keramika, İrandan gələn xalça, zərgərlik əşyaları, ədviyyat, Hindistandən gələn ədviyyat, qaş-qabaqlı daşlar Türk tacirləri vasitəsilə Avropaya daşınırdı. Bu ticarət prosesində Türk tacirlərinin oynadığı rol olduqca mühüm idi, çünki onlar təkcə mal daşımaqla kifayətlənmirlər, həm də müxtəlif bazarlarda qiymət fərqlərindən istifadə edərək mənfəət əldə edirdilər.
Türk xalqlarının İpək Yolundakı fəaliyyəti təkcə iqtisadi sahəyə məhdudlaşmırdı. Onlar mədəni mübadiləyə də böyük töhfə verirdilər. Türk dillərinin İpək Yolu boyunca yayılması, Türk adət-ənənələrinin, musiqi və ədəbiyyatının digər xalqlara təsir göstərməsi bu proseslərin tərkib hissəsi idi. Eyni zamanda, Türk xalqları da İpək Yolu vasitəsilə gələn mədəni təsirləri qəbul edirdi və özlərinə uyğunlaşdırırdılar. Bu qarşılıqlı mədəni mübadiləyə nəticəsində Türk xalqlarının mədəniyyəti zənginləşir, onların dünyagörüşü genişlənirdi.
Din sahəsində də Türk xalqlarının İpək Yolundakı rolu çox mühüm idi. Əvvəllər şamanizmi qəbul etmiş Türk xalqları İpək Yolu vasitəsilə gələn müxtəlif dinlərlə tanış oldular. Buddizm, Maniçizm, Nestori xristianlığı və nəhayət İslam dini Türk xalqları arasında yayıldı. Bu dinlərin qəbulu prosesində Türk xalqları öz milli xüsusiyyətlərini saxlayaraq bu dinləri özlərinə uyğunlaşdırdılar. İslam dininin qəbulundan sonra Türk xalqları İpək Yolunda daha da fəal rol oynamağa başladılar və İslam mədeniyyətinin yayılmasında aparıcı rol oynadılar.
Şəhərsalma prosesində də Türk xalqlarının İpək Yolundakı rolu diqqət çəkicidir. Əvvəllər əsasən göçəri həyat sürən Türk xalqları İpək Yolunun ticarət mərkəzlərinin inkişafı sayəsində tədricən şəhərli həyat tərzinə keçməyə başladılar. Semərqənd, Buxara, Xivə, Qaşqar, Turfan və digər şəhərlər Türk hökmranlığı altında İpək Yolunun əsas ticarət mərkəzlərinə çevrildilər. Bu şəhərlərdə sənətkarlıq, elm və mədəniyyət inkişaf edirdi. Türk hökmdarları bu şəhərlərin infrastrukturunun inkişafına böyük sərmayə yatırırdılar – yollar, karvansaraylar, bazarlar, məscidlər, mədrəsələr tikilirdi.
İpək Yolunun tənəzzül dövrünə qədər Türk xalqları bu əhəmiyyətli ticarət yolunun fəaliyyətində aparıcı rol oynamışdır. XV əsrdə dəniz yollarının kəşfi və Avropada yeni ticarət marşrutlarının formalaşması İpək Yolunun əhəmiyyətinin azalmasına səbəb olmuşdur. Lakin bu dövrdə belə Türk xalqları öz ərazilərində yerli ticarət şəbəkələrini saxlamış və regional iqtisadi əlaqələrdə mühüm rol oynamağa davam etmişlər.
Aparılan tədqiqat nəticəsində əldə edilən məlumatlar Türk xalqlarının qədim İpək Yolunda oynadığı rolun əvvəllər düşünüldüyündən daha mürəkkəb və çoxşaxəli olduğunu göstərir. Ənənəvi olaraq Türk xalqlarını İpək Yolunda əsasən göçəri tayfalar kimi təqdim edən yanaşmadan fərqli olaraq, tədqiqat nəticələri göstərir ki, onlar yüksək səviyyədə təşkil edilmiş ticarət sistemi yaratmış və beynəlxalq münasibətlərdə mühüm rol oynamışlar.
Xüsusilə diqqət çəkici məqamdır ki, Türk xalqları təkcə ticarət vasitəçiliyi deyil, həm də sənaye istehsalı sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə etmişlər. Metal emalı, parça toxuculuğu, dəri işləmə kimi sahələrdə onların texniki bacarıqları İpək Yolunun digər ticarət mərkəzləri ilə rəqabət apara biləcək səviyyədə olmuşdur. Bu da göstərir ki, Türk xalqları İpək Yolunda təkcə nəqliyyat xidmətləri göstərməklə kifayətlənməyərək, həm də məhsul istehsalçısı kimi fəaliyyət göstərmişlər. Mədəni mübadiləyə sahəsində də Türk xalqlarının rolu çox əhəmiyyətlidir. Onların dil, din və adət-ənənə sahəsində göstərdikləri açıqlıq İpək Yolunun mədəni sintez proseslərində mühüm amil olmuşdur. Türk xalqlarının müxtəlif dinləri qəbul etməsi və onları öz mədəniyyətlərinə uyğunlaşdırması prosesi İpək Yolunun mədəni dəyişiklik funksiyasının əyani nümunəsidir. Lakin tədqiqat prosesində bəzi məhdudiyyətlər də müəyyən edilmişdir. Türk xalqlarının İpək Yolundakı fəaliyyətinə dair yazılı mənbələrin çatışmazlığı bəzi dövrlərin təhlilini çətinləşdirir. Xüsusilə erken dövrə aid arxeoloji məlumatların məhdudluğu bu sahədə əlavə tədqiqatların aparılması zərurətini göstərir. Həmçinin müxtəlif Türk tayfalarının İpək Yolundakı rolunun fərqli olması umumi qiymətləndirmələr verərkən dəqiq yanaşma tələb edir.
Gələcək tədqiqatların istiqaməti kimi aşağıdakılar təklif edilə bilər: arxeoloji qazıntıların genişləndirilməsi və yeni məlumatların əldə edilməsi; müxtəlif xarici mənbələrdə Türk xalqlarının İpək Yolundakı roluna dair məlumatların sistematik şəkildə toplanması; Türk xalqlarının İpək Yolundakı fəaliyyəti ilə müasir beynəlxalq ticarət prosesləri arasında müqayisəli təhlillərin aparılması. Ümumilikdə aparılan tədqiqat göstərir ki, Türk xalqları İpək Yolunun tarixində məhz konstruktiv və yaradıcı rol oynamışlar. Onların bu fəaliyyəti təkcə öz xalqlarının rifah halının yaxşılaşmasına deyil, həm də bütün İpək Yolu regionunun iqtisadi və mədəni inkişafına töhfə vermişdir. Bu tarixi təcrübə müasir dövrdə beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı üçün dəyərli dərslər ehtiva edir.
Nurcan Allahverdiyeva Elçin qızı
Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”
Elmi araşdırmalar, ekspozisiya və fond şöbəsinin əməkdaşı
