Süni intellektin mətn yaratma qabiliyyəti yazılı mədəniyyətin əsas sütunlarından biri olan “esse” janrını ciddi bir sınaq qarşısında qoyub. Məsələ artıq kimin daha yaxşı yazması deyil, məsələ yazının funksiyasının dəyişməsidir. Rasional müstəvidə baxdıqda bu texnologiya yazı prosesini bir “məhsul istehsalı”na çevirir və bu da esse janrının mahiyyəti ilə ziddiyyət təşkil edir.
Essenin ənənəvi tərifində müəllifin subyektiv yanaşması, mövzuya qoyduğu intellektual əmək və arqumentlərin şəxsi təcrübə ilə uzlaşdırılması əsas yer tutur. Süni intellekt isə geniş verilənlər bazasına əsaslanan ehtimal mexanizmidir. O, ən çox rast gəlinən, ən çox qəbul edilən və ən “təhlükəsiz” ifadələri seçərək cümlələr qurur. Nəticədə ortaya çıxan mətn texniki baxımdan qüsursuz, lakin intellektual baxımdan standartlaşdırılmış olur.
İntellektual tənbəllik riski
Texnologiyanın təqdim etdiyi ən böyük çətinlik yazıçının düşünmə prosesini qısaltmasıdır. Yazı yazmaq, əslində, bir fikri formalaşdırmaq üçün aparılan idrak əməyidir. İnsan bir mövzu haqqında yazarkən məntiqi ziddiyyətlərlə qarşılaşır, onları həll edir və bu prosesdə yeni fikir yaradır. Süni intellekt bu “ağır yükü” öz üzərinə götürdükdə yazıçının düşünmə prosesi passivləşir. Biz, sanki, bir fikri işləyib hazırlamaq əvəzinə, hazır bir formata “redaktorluq” etməyə başlayırıq.
Məzmunun devalvasiyası
Süni intellekt tərəfindən istehsal olunan mətnlərin həcmi və sürəti artdıqca məlumatın dəyəri düşür. Artıq “informasiya bolluğu” deyil, “informasiya çirkliliyi” problemi ilə üz-üzəyik. Bu mühitdə esse yazmağın çətinliyi oxucunun diqqətini cəlb edə biləcək, orijinal və süni intellektin “təxmin edə bilməyəcəyi” bir analitik dərinlik tapmaqdır. Əgər bir mətnin içindəki arqumentlər proqnozlaşdırıla biləndirsə, o mətnin dəyəri sıfıra enir.
Rasional nəticə
Süni intellekt dövründə esseist üçün çıxış yolu maşınla yarışmaq deyil, maşının hüdudlarını dərk edərək ondan kənara çıxmaqdır. Maşınlar statistik nəticələr verir; insanlar isə paradokslar, qeyri-adi əlaqələr və riskli tezislər irəli sürə bilər. Esse yazmağın çətinliyi artıq qrammatika və ya üslubda deyil, müəllifin öz şəxsi “intellektual mövqeyini” ortaya qoymasındadır.
Bu yeni dövr yazmaq bacarığını deyil, “düşünmək bacarığını” bir nömrəli kriteriya edib.
Əsl esse süni intellektin verə biləcəyi “orta məxrəc” cavablarına qarşı çıxaraq düşüncənin fərdi hüdudlarını genişləndirməkdir.
Esse heç vaxt “ölməyəcək”… Süni intelllekt nə qədər esseni “təhdid etsə” də.
