İnsanların çoxu yaşayır. Bəziləri isə yaşamağın nə demək olduğunu düşünür. Birincilər həyatın içindən keçir, ikincilər onun mənasını axtarır. İlk baxışda bu, üstünlük kimi görünə bilər. Əslində isə düşünmək insanı həqiqətə yaxınlaşdırdığı qədər rahatlıqdan da uzaqlaşdırır.
Adi insan səhər açıldıqda günün başladığını görür. Filosof isə həmin səhərin niyə açıldığını, insanın nə üçün yenidən qalxdığını, onu qarşıda nə gözlədiyini düşünür. Birinin qarşısında yeni gün var, digərinin qarşısında isə cavabsız suallar.
Bəlkə də filosofun əsas iztirabı elə buradan başlayır: o, heç nəyi sadəcə olduğu kimi qəbul edə bilmir. İnsanların gündəlik həyatında adi görünən hər şey onun üçün sualdır. Niyə tələsirik? Nəyə çatmağa çalışırıq? Nə üçün var-dövlət istəyirik? Uğur dediyimiz şey həqiqətən bizim seçimimizdir, yoxsa cəmiyyətin bizə öyrətdiyi bir arzudur? Sevgi həqiqətən azadlıqdır, yoxsa itirmək qorxusunun başqa adı?İnsan həyatını qurur, amma çox vaxt nə qurduğunu soruşmur.
Təhsil alır, işləyir, pul qazanır, ev alır, ailə qurur, uşaqlar böyüdür, yaşlanır. Bütün bunların arasında ona xoşbəxt olması tövsiyə edilir. Sanki xoşbəxtlik həyatın təbii nəticəsidir. Halbuki insanın ən böyük paradokslarından biri budur: hamı xoşbəxt olmaq istəyir, amma xoşbəxtliyin nə olduğunu dəqiq müəyyənləşdirə bilən çox az adam var.
Filosof burada dayanır və soruşur: xoşbəxtlik nədir? Bu sualın ardınca digərləri gəlir: Nə üçün yaşamalıyam? Nə üçün yaxşı insan olmalıyam? Əgər ölüm hər şeyi sona çatdıracaqsa, həyatın mənası nədən ibarətdir? Əgər heç bir həqiqətdən tam əmin deyiləmsə, əminlik hissim haradan yaranır?
Bu suallar cavabdan çox narahatlıq doğurur. Çünki bəzi sualların qarşısında insanın əlində hazır cavab olmur. Fəlsəfə də məhz burada başlayır: cavabların bitdiyi yerdə.
Filosofun fərqi ondadır ki, o, bu narahatlıqdan qaçmır.
İnsan özündən qaçmaq üçün çox vasitə tapır. İşə, əyləncəyə, pula, münasibətlərə, səs-küyə, telefon ekranına, gündəlik qayğılara sığınır. Bütün bunlar bir müddət insanın daxilindəki boşluğu görünməz edə bilər. Sükut gələndə isə suallar yenidən qayıdır. Gecə şəhər susanda insanın öz içindən gələn səs daha aydın eşidilir. Filosof üçün sükut istirahət deyil, hesabat saatıdır. O, öz həyatını başqalarının qarşısında deyil, öz qarşısında sorğuya çəkir. Həqiqətən nə istədiyini, nədən qorxduğunu, hansı qərarların özünə, hansılarının isə başqalarının gözləntilərinə aid olduğunu düşünür. Ən çətini isə insanın özünü haqlı çıxarmaq üçün qurduğu bəhanələri dağıtmasıdır. Çünki insanın özünə söylədiyi yalan çox vaxt başqasına söylədiyindən daha təhlükəlidir.
Biz özümüz haqqında bütöv hekayələr qururuq: “Mən beləyəm”, “Mən bunu ona görə etdim”, “Mən həmişə düz olmuşam”. Bu cümlələr şəxsiyyətimizi qoruyan görünməz divarlara çevrilir. Filosof isə həmin divarların üzərinə şübhə ilə gedir. Öz niyyətlərini, zəifliklərini, qorxularını, hətta yaxşılıqlarını belə araşdırır.
Bəzən insan yaxşılıq etdiyini düşünür, əslində isə təqdir edilmək istəyir. Bəzən fədakarlıq adlandırdığı davranışın arxasında tərk edilmək qorxusu dayanır. Bəzən “prinsip” dediyi şey sadəcə qürurdur.
Özünü belə görmək asan deyil. Ona görə düşüncə həmişə rahatlıq gətirmir. Əksinə, insan özünü tanıdıqca özünə bəraət qazandırmaq imkanları azalır. Filosofun tənhalığı da buradan doğur. İzdihamın içində olmaq təklikdən xilas olmaq demək deyil. İnsan ən yaxın adamlarının yanında belə öz daxilində tək qala bilər. Çünki ən dərin qorxularımızı, ağrılarımızı və ölüm düşüncəmizi heç kim bizim yerimizə yaşaya bilməz.
İnsan öz ölümündən danışa bilər, amma onun yerinə ölə bilməz. Bu sadə həqiqət bütün həyatın üzərində görünməz kölgə kimi dayanır. Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi budur: dünyaya gəlməyi seçmir, amma yaşamağın məsuliyyətini daşıyır. Nə vaxt doğulacağını bilmir, nə vaxt öləcəyini bilmir, buna baxmayaraq həyatını planlaşdırır. Sabahdan əmin deyil, amma illər sonrasına hesab aparır.
Sonlu olduğunu bildiyi halda sonsuzluq illüziyası ilə yaşayır. Ölüm bu illüziyanı dağıdan yeganə həqiqətdir.
Filosof ölümü həyatın əksi kimi deyil, onun mənasını müəyyənləşdirən sərhəd kimi düşünür. Əgər insan sonsuza qədər yaşayacağını bilsəydi, bəlkə də heç nə təcili olmazdı. Vaxtın sonlu olması seçimlərə çəki verir. Bir söhbətin son söhbət ola bilməsi onu qiymətli edir. Bir insanı bu gün görə bilməyəcəyimizi bilməyimiz görüşə başqa məna qazandırır.
Deməli, həyatın qiyməti onun uzunluğunda deyil. Onun bir daha geri qayıtmayacaq olmasındadır. Buna baxmayaraq, insan çox vaxt ən qiymətli şeylərini təxirə salır. Sevgisini deməyə, bağışlamağa, görüşməyə, yaşamağa sabah da vaxt tapacağını düşünür. Sanki zaman şəxsi mülkümüzdür və istədiyimiz qədər istifadə edə bilərik. Halbuki zaman bizə məxsus deyil. Biz yalnız onun içindən keçirik.
Bəlkə də filosofun ölüm haqqında düşünməsinin əsas səbəbi ölməkdən qorxmaq deyil, yaşamağı gecikdirməkdən qorxmaqdır.
Bu məqamda fəlsəfə qaranlıq otaqdan çıxıb həyata qayıdır. Çünki ölümün qaçılmaz olduğunu dərk edən insan həyatın özünə daha ciddi baxmağa başlayır. Bir fincan çayın, yağışlı bir axşamın, sevilən insanın səsinin, uşağın gülüşünün, sakit bir səhərin dəyəri dəyişir. Adi görünən şeylər qəfildən möcüzəyə çevrilir.Çünki insan anlayır ki, möcüzə nadir hadisə deyil. Əsl möcüzə gündəlik həyatın özüdür.
Biz hər gün oyanırıq və bunu adi hesab edirik. Halbuki hər oyanış ölümün qarşısında verilmiş kiçik bir möhlətdir. Filosof bütün bunları bildiyi halda yenə də xoşbəxtliyin hazır formulunu tapa bilmir. Çünki fəlsəfənin işi insana həyat üçün universal təlimat kitabçası vermək deyil. Fəlsəfə insanı öz sualları ilə üz-üzə qoyur.
Bəzən ən dürüst cavab “bilmirəm”dir. İnsan hər şeyi bilmədiyini qəbul etdikdə düşüncə üçün yer açılır. Əminlikdən çox şübhə, hökm verməkdən çox anlamaq, başqasını mühakimə etməkdən əvvəl özünə baxmaq başlayır. Bu, filosofu başqalarından üstün etmir. Əksinə, onu öz qarşısında daha məsuliyyətli edir.
Filosofun həyatı buna görə rahat olmaya bilər. O, hazır həqiqətlərin təhlükəsizliyindən imtina edir. Cəmiyyətin qəbul etdiyi bəzi fikirləri yenidən yoxlayır, müqəddəs sayılan bəzi anlayışların içində insan qorxusunu görür, öz düşüncələrinin belə dəyişə biləcəyini qəbul edir.
Düşünmək bəzən öz inandığın şeyi dağıtmaq cəsarətidir. Bununla belə, şübhə insanı sonsuz tərəddüddə saxlamaq üçün deyil. Şübhənin məqsədi daha dürüst yaşamaqdır. Əgər insan öz seçimlərini anlayırsa, onların məsuliyyətini də qəbul etməlidir.
Azadlıq məhz burada başlayır. Azadlıq yalnız istədiyini etmək deyil. Seçimin nəticəsini başqasının üzərinə atmamaqdır. “Məni belə böyüdüblər”, “hamı belə edir”, “başqa yolum yox idi” kimi cümlələr insanı rahatlaşdıra bilər, amma məsuliyyətdən xilas etmir.
Filosof üçün insanın ən böyük azadlığı öz həyatının müəllifi olduğunu qəbul etməkdir. Amma müəllif olmaq asan deyil. Çünki yazdığın həyatın hər cümləsinin məsuliyyəti sənin üzərindədir. Bəlkə buna görə filosofun iztirabı əslində düşüncənin qiymətidir. O, həyatın cavablarını tapdığı üçün deyil, suallardan qaçmadığı üçün əziyyət çəkir. Və burada qəribə bir paradoks yaranır: insan nə qədər çox düşünürsə, həyatın mənası haqqında bir o qədər az əmin ola bilər; amma həyatın özünü bir o qədər dərindən hiss edə bilər.
Çünki həyatın mənası bəlkə də tapılacaq bir əşya deyil.Bəlkə onu yaşadıqca yaradırıq. Sevgi ilə, yaradıcılıqla, dostluqla, zəhmətlə, mərhəmətlə, bir insanın həyatına toxunmaqla. İnsan özündən sonra bütün dünyanı dəyişməyə bilər. Bəzən bir insanın həyatını yaxşılaşdırmaq belə kifayətdir.Bəlkə ölümsüzlük də elə budur.
Adının tarix kitablarında qalması yox, sənin varlığının başqa bir insanın yaddaşında, xarakterində, həyatında iz buraxması.Amma həmin iz də əbədi deyil. Filosof bunu da bilir. Və qəribədir ki, məhz bu bilik həyatın dəyərini azaltmır, artırır. Çünki əbədi olmayan hər şey daha diqqətlə qorunur.
Uşaqlıq bitir.
Gənclik keçir.
İnsanlar uzaqlaşır.
Sevdiklərimiz ölür.
Şəhərlər dəyişir.
Evlər sökülür.
Fotoşəkillər saralır.
Nəhayət, bizi xatırlayanların da sayı azalır. Bütün bunların qarşısında insanın əlində çox az şey qalır: necə yaşadığı.
Bəlkə də həyatın ən böyük ölçüsü budur.
Nə qədər topladığın yox, nə qədər hiss etdiyin.
Nə qədər tanındığın yox, kimə yaxşılıq etdiyin.
Nə qədər uzun yaşadığın yox, yaşadığın müddətdə həqiqətən orada olub-olmadığın.
Filosofun iztirabı sonunda onu bu sadə həqiqətə gətirir: həyatın bütün sirlərini açmaq mümkün deyil. Ölümün sirri həll olunmayacaq. Varlığın son səbəbini heç kim tam izah etməyəcək. İnsan yenə də tənhalığı, qorxunu, sevgini və itkiyi yaşayacaq.
Amma bəlkə bizdən tələb olunan hər şeyi anlamaq deyil.
Bəzən sadəcə ayıq yaşamaqdır.
Günəş çıxanda ona baxmaq.
Sevdiyin adama bunu demək.
Bağışlamağı gecikdirməmək.
Yaxınındakı insanın səsini həqiqətən eşitmək.
Öz həyatını başqasının ssenarisinə çevirməmək.
Və ən əsası, yaşamağı daim sabaha saxlamamaq.
Çünki insanın ən böyük yanılğısı ölümün bir gün gələcəyini düşünməsi deyil. Əsl yanılğı onun bu gün gəlməyəcəyinə həddindən artıq inanmasıdır.
Bəlkə də filosof bütün ömrü boyu bunu anlamağa çalışır: həyat cavabı gözləyən sual deyil, vaxtı bitməkdə olan bir imkandır. Bu imkanı necə istifadə etmək isə heç bir fəlsəfə kitabının son səhifəsində yazılmayıb. Cavab insanın öz həyatındadır.
Filosof kitabını bağlayır. Pəncərədən küçəyə baxır.
Şəhər yenidən oyanır.
İnsanlar işə tələsir, avtobuslar dayanacaqlara yaxınlaşır, mağazalar açılır, uşaqlar məktəbə gedir. Dünya öz adi ritmində davam edir.
Bu dəfə filosof heç nə soruşmur.
Səhərin niyə açıldığını bilmir.
Həyatın son cavabını yenə tapmayıb.
Amma ayağa qalxır.
Pəncərəni açır.
Və yaşayır.
Bəlkə fəlsəfənin ən böyük qələbəsi də elə budur: bütün cavabsızlıqlara baxmayaraq, həyata “bəli” demək.
