Qədim yunan fəlsəfəsi dünya intellektual tarixinin ən mühüm mərhələlərindən biridir. Onun meydana gəlməsi insanın kainatı, təbiəti, varlığı və öz mövcudluğunu mifoloji təsəvvürlərdən kənarda, ağıl və məntiq vasitəsilə izah etmək cəhdi ilə bağlıdır. E.ə. VII–VI əsrlərdə qədim Yunanıstanda formalaşmağa başlayan fəlsəfi düşüncə sonrakı əsrlərdə elmin, etikanın, siyasətin və metafizikanın inkişafına ciddi təsir göstərmişdir.
Qədim yunan fəlsəfəsinin ilk nümayəndələri Milet məktəbinin filosofları Fales, Anaksimandr və Anaksimen hesab olunur. Onlar dünyanın ilkin başlanğıcını müəyyənləşdirməyə çalışırdılar. Fales hər şeyin əsasını su, Anaksimandr qeyri–müəyyən və sonsuz başlanğıc olan Apeiron, Anaksimen isə hava ilə əlaqələndirirdi. Bu yanaşmaların əsas əhəmiyyəti təbiət hadisələrinin mifoloji deyil, rasional izahına cəhd edilməsində idi.
Pifaqor isə kainatın quruluşunu ədədlər və riyazi harmoniyalarla əlaqələndirirdi. Onun məktəbinə görə, ədədi münasibətlər varlığın daxili nizamını anlamaq üçün əsas vasitələrdən biridir. Bu fikir riyaziyyatın və fəlsəfi idrakın sonrakı inkişafında mühüm rol oynadı.
Antik fəlsəfənin əsas problemlərindən biri dəyişmə və dəyişməzlik məsələsi idi. Heraklit dünyanı fasiləsiz dəyişmə prosesi kimi təsəvvür edir, varlığın əsas xüsusiyyətini hərəkətdə görürdü. Onun Loqos anlayışı kainatda mövcud olan ümumi qanunauyğunluğu ifadə edirdi. Parmenid isə həqiqi varlığın dəyişməz və bölünməz olduğunu müdafiə edirdi. Bu iki fərqli yanaşma sonrakı ontoloji mübahisələrin əsasını təşkil etdi.
E.ə. V əsrdə Sokrat fəlsəfənin istiqamətini təbiət və kainat problemlərindən insanın mənəvi dünyasına yönəltdi. Onun əsas tədqiqat mövzuları ədalət, yaxşılıq, fəzilət, bilik və insanın özünü tanıması idi. Sokrat hesab edirdi ki, insan doğru yaşamaq üçün əvvəlcə yaxşılığın və ədalətin mahiyyətini anlamalıdır. Onun sual-cavab üzərində qurulan fəlsəfi metodu insanı öz düşüncələrini təhlil etməyə və ziddiyyətləri aşkar etməyə sövq edirdi.
Sokratın davamçıları arasında Platon və Aristotel xüsusi yer tuturlar. Platon ideyalar nəzəriyyəsini formalaşdıraraq hissi aləmlə həqiqi varlıq arasında fərq qoyurdu. Onun fikrincə, əşyaların mahiyyəti dəyişməz ideyalar aləmi ilə bağlıdır. Aristotel isə varlığı forma və materiyanın vəhdəti kimi izah edir, məntiq, metafizika, biologiya, siyasət və etika sahələrində sistemli nəzəriyyələr yaradırdı. Bu iki filosof antik fəlsəfənin gələcək inkişafına fundamental təsir göstərmişdir.
Qədim yunan fəlsəfəsinin ən maraqlı nümayəndələrindən biri Sinoplu Diogendir. Təxminən e.ə. 404–323-cü illərdə yaşamış Diogen kinik fəlsəfənin ən tanınmış siması hesab olunur. Kiniklərin əsas ideyası təbiətə uyğun yaşamaq, süni ehtiyaclardan uzaqlaşmaq və insanın maddi nemətlərdən asılılığını minimuma endirmək idi. Bu fəlsəfi istiqamətin başlanğıcı Sokratın davamçısı Antisfenin fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir.
Diogenin düşüncəsində azadlıq insanın var–dövlətə, ictimai mövqeyə və başqalarının münasibətinə bağlı olmaması demək idi. O, hesab edirdi ki, insanın xoşbəxtliyi sahib olduğu əşyaların çoxluğu ilə deyil, ehtiyaclarının azlığı və özünə hakim olması ilə müəyyənləşir. Kiniklərin askesis adlandırdıqları özünütərbiyə prinsipi də bu yanaşmanın mühüm hissəsi idi. İnsan fiziki və mənəvi çətinliklərə alışmalı, həyatın zəruri olmayan rahatlıqlarından asılılığını azaltmalı idi.
Diogen haqqında ən məşhur rəvayətlərdən biri onun gündüz vaxtı əlində çıraq gəzməsi ilə bağlıdır. Ondan nə axtardığını soruşduqda, insan axtardığını söylədiyi bildirilir. Bu hadisə insanın zahiri görünüşü ilə həqiqi mənəvi mahiyyəti arasındakı fərqi ifadə edən fəlsəfi simvola çevrilmişdir.
Digər məşhur rəvayət Makedoniyalı İsgəndərlə görüşü haqqındadır. İsgəndər Diogendən nə istədiyini soruşduqda, filosofun cavabı belə olmuşdur: günəşinə mane olmamaq. Bu əhvalat Diogenin hakimiyyət və sərvət qarşısında nümayiş etdirdiyi müstəqilliyin simvolu kimi fəlsəfə tarixinə daxil olmuşdur. Rəvayətə görə, dünyanın ən qüdrətli hökmdarlarından biri qarşısında dayanan Diogen heç bir maddi nemətə ehtiyac duymadığını göstərmişdi.
Diogenin çəlləkdə yaşaması haqqında məşhur təsvir də onun həyat fəlsəfəsi ilə bağlıdır. Tarixi mənbələrdə, əslində, böyük saxsı qabdan istifadə etdiyi bildirilir. Bu yaşayış forması onun sadəlik və minimum ehtiyac prinsiplərinin praktiki ifadəsi idi. Diogen üçün fəlsəfə kitabxanalarda müzakirə edilən nəzəriyyə deyil, gündəlik həyatda həyata keçirilməli olan düşüncə tərzi idi.
Diogenin yazılı əsərləri dövrümüzə gəlib çatmamışdır. Onun həyatı və fikirləri haqqında məlumatlar əsasən sonrakı antik müəlliflərin əsərlərində qorunmuşdur. Buna görə də onunla bağlı bəzi məşhur hadisələri dəqiq tarixi faktlardan daha çox fəlsəfi ənənədə formalaşmış rəvayətlər kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Diogenin təmsil etdiyi kinik fəlsəfə sonrakı dövrlərdə stoisizmin formalaşmasına da təsir göstərmişdir. Stoisizmin banisi Zenon Kitionlu öz fəlsəfi axtarışlarında kinik ənənədən bəhrələnmişdi. Stoisizm də insanın xarici hadisələrdən asılılığını azaltmasını, ağıl və mənəvi iradə əsasında yaşamasını müdafiə edirdi.
Ellinizm dövründə fəlsəfənin əsas istiqamətlərindən biri insanın xoşbəxtliyi və daxili rahatlığı məsələsinə çevrildi. Epikürçülük, stoisizm və skeptisizm kimi məktəblər fərdin həyatını, idrak imkanlarını və mənəvi seçimlərini araşdırırdı. Beləliklə, fəlsəfə həm nəzəri bilik, həm də insanın öz həyatını qurmaq üsulu kimi inkişaf edirdi.
Qədim yunan fəlsəfəsinin tarixi göstərir ki, bu düşüncə ənənəsi vahid nəzəriyyədən deyil, müxtəlif sualların, mübahisələrin və fəlsəfi məktəblərin qarşılıqlı təsirindən yaranmışdır. Milet filosoflarının təbiətin başlanğıcını axtarmasından Sokratın əxlaq təliminə, Platon və Aristotelin sistemli nəzəriyyələrindən Sinoplu Diogenin sadə həyat fəlsəfəsinə qədər uzanan bu inkişaf insan düşüncəsinin zənginliyini nümayiş etdirir. Diogenin tarixi əhəmiyyəti isə fəlsəfi azadlıq ideyasını gündəlik həyatın konkret davranışlarında ifadə etməsi ilə bağlıdır.
Tural İsmayılov
