1918-ci il sentyabrın 15-də Bakı Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan milli qüvvələrinin birgə əməliyyatı nəticəsində bolşevik-daşnak qüvvələrindən azad edildi. Bu hadisə Azərbaycan tarixinin mühüm səhifələrindən biri olmaqla yanaşı, Azərbaycan-Türkiyə hərbi və siyasi əməkdaşlığının ən mühüm nümunələrindən hesab olunur.
1918-ci ilin mayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsinə baxmayaraq, Bakı və ölkənin bir sıra əraziləri Azərbaycan hökumətinin nəzarətində deyildi. Paytaxtda bolşevik, daşnak və digər silahlı qüvvələrin hakimiyyəti hökm sürürdü. Bu vəziyyət yeni yaradılmış Azərbaycan dövlətinin qarşısında ciddi təhlükə yaradırdı.
Cənubi Qafqazda yaranmış mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyət Osmanlı rəhbərliyini də narahat edirdi. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunmasına yardım məqsədilə Osmanlı hərbi qüvvələrinin iştirakı ilə Qafqaz İslam Ordusunun yaradılması qərara alındı.
Orduya Osmanlı zabiti Nuru Paşa rəhbərlik edirdi. Qüvvələrin əsasını Osmanlı hərbçiləri təşkil etsə də, Azərbaycan türklərindən və digər yerli müsəlmanlardan ibarət könüllü dəstələr də orduya qoşulmuşdu.
Qafqaz İslam Ordusu Gəncədən Bakıya doğru hərəkət edərək bir sıra ağır döyüşlər keçirdi. Ordunun qarşısında əsas məqsədlərdən biri Bakının nəzarətə götürülməsi və bölgədə təhlükəsizliyin təmin edilməsi idi.
Nuru Paşa 1890-cı ildə İstanbulda anadan olub. Hərbi təhsil aldıqdan sonra Osmanlı ordusunda xidmətə başlayıb və müxtəlif cəbhələrdə döyüş təcrübəsi qazanıb.
O, Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl və müharibə illərində Şimali Afrika və digər cəbhələrdə döyüşlərdə iştirak edib. Bu təcrübə onun sonradan Qafqaz İslam Ordusuna rəhbərlik etməsində mühüm rol oynayıb.
Qeyd etmək lazımdır ki, Nuru Paşa Azərbaycana gəldiyi zaman faktiki olaraq yarbay rütbəsində idi. Lakin Qafqaz İslam Ordusuna komandanlıq etdiyi dövrdə ona fəxri olaraq daha yüksək hərbi rütbə verilmişdi. Azərbaycanda göstərdiyi xidmətlərə görə xalq arasında “Nuru Paşa” adı ilə tanınıb.
Bakı uğrunda döyüşlər 1918-ci ilin yay aylarında daha da intensivləşdi. Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycan qüvvələrinin dəstəyi ilə şəhərə doğru irəlilədi.
Sentyabrın 14-dən 15-nə keçən gecə və sentyabrın 15-də Bakının azad edilməsi istiqamətində həlledici əməliyyat həyata keçirildi. Qafqaz İslam Ordusunun hücumu nəticəsində şəhərdəki bolşevik-daşnak qüvvələrinin müqaviməti qırıldı və Bakı Azərbaycan hökumətinin nəzarətinə keçdi.
Bakı şəhərinin azad edilməsindən sonra Qafqaz İslam Ordusunun komandanlığı döyüşlərdə iştirak edən hərbçilərin şücaətini xüsusi qeyd etdi. Nuru Paşa zabit və əsgərlərə göstərdikləri fədakarlığa görə təşəkkürünü çatdırdı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk hökumət başçısı Fətəli xan Xoyski də Bakının azad edilməsində Osmanlı hərbçilərinin xidmətlərini yüksək qiymətləndirərək Nuru Paşaya “Millət sizə minnətdardır” sözləri ilə müraciət etmişdi.
Sentyabrın 16-da Bakıda Qafqaz İslam Ordusunun hərbi paradı keçirildi. Tədbirdə Nuru Paşa, Xəlil Paşa, Əliağa Şıxlinski, Həbib bəy Səlimov və Azərbaycan hökumətinin nümayəndələri iştirak etdilər.
Bakının azad edilməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirdi. Paytaxtın Azərbaycan hökumətinin nəzarətinə keçməsi dövlət quruculuğu baxımından mühüm siyasi və strateji əhəmiyyət daşıyırdı.
Qafqaz İslam Ordusunun yürüşü həmçinin Azərbaycan və Türkiyə arasında tarixi hərbi əməkdaşlığın simvollarından birinə çevrildi. Döyüşlərdə çoxsaylı hərbçilər həyatını itirdi və onların xatirəsi Azərbaycanda bu gün də ehtiramla yad edilir.
Bakıda Qafqaz İslam Ordusu döyüşçülərinin xatirəsinə ucaldılmış Türk Şəhidliyi abidəsi də iki xalq arasında tarixi qardaşlığın rəmzlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Nuru Paşa Türkiyəyə qayıtdı. Lakin onun Azərbaycanla bağlı fəaliyyəti bununla bitmədi. 1920-ci ildə Türkiyənin milli mübarizəsinə qoşulan Nuru Paşa Sarıqamış istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak etdi.
Sonrakı illərdə o, müxtəlif fəaliyyət sahələri ilə məşğul oldu. Nuru Paşa 1949-cu il martın 2-də İstanbulun Sütlücə ərazisində sahibi olduğu hərbi fabrikdə baş verən partlayış nəticəsində həlak oldu.
Bu gün Nuru Paşanın adı Azərbaycanın azadlığı uğrunda mübarizə aparmış tarixi şəxsiyyətlərdən biri kimi xatırlanır.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri sonrakı dövrlərdə də müxtəlif mərhələlərdən keçərək inkişaf edib. 2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və haqq işini siyasi-diplomatik müstəvidə açıq şəkildə dəstəklədi.
2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanan Şuşa Bəyannaməsi isə iki ölkə arasındakı münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi.
Beləliklə, 1918-ci ildə Bakının azad edilməsi ilə tarixə yazılan Azərbaycan-Türkiyə hərbi əməkdaşlığı sonrakı onilliklərdə də müxtəlif formalarda davam edib və iki ölkə arasındakı strateji münasibətlərin mühüm tarixi dayaqlarından birinə çevrilib.
Müəllif: Qoşqar Salmanlı
