Füyuzatçılıq olmasaydı, Azərbaycan düşüncə tarixinin bir səhifəsi yox, bəlkə də bütöv bir fəslinin adı heç yazılmayacaqdı. Çünki “Füyuzat” sadəcə jurnal deyildi. O, bir dövrün nəfəsi, bir nəslin axtarışı, millətin özünü yenidən tanımaq cəhdi idi. XX əsrin əvvəllərində imperiyaların sərhədləri arasında sıxışan, bir tərəfdən keçmişinin ağırlığını, digər tərəfdən gələcəyin çağırışlarını daşıyan Azərbaycan ziyalısı üçün “Füyuzat” bir mətbuat orqanından daha artıq məna kəsb edirdi: düşünmək üçün meydan, danışmaq üçün tribuna, dəyişmək üçün iradə idi.
Füyuzatçılıq olmasaydı, bəlkə də Azərbaycan ədəbiyyatında, publisistikasında və ictimai fikrində “millət” anlayışının estetik və fəlsəfi çalarları bu qədər erkən və bu qədər güclü ifadə olunmayacaqdı. O dövrün ziyalıları üçün millət yalnız eyni torpaqda yaşayan insanların məcmusu deyildi. Millət dil idi, yaddaş idi, mənəvi məsuliyyət idi, tarixə münasibət idi. Daha vacibi isə millət gələcəyə doğru hərəkət edən canlı bir varlıq kimi düşünülürdü.
“Füyuzat”ın səhifələrində söz sadəcə söz deyildi. Sözün arxasında bir dünya görüşü dayanırdı. Əli bəy Hüseynzadənin “türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq” düsturu sonralar müxtəlif formalarda müzakirə edildi, izah olundu, bəzən də fərqli yozumlara məruz qaldı. Lakin bu ideyanın tarixi əhəmiyyətini bir həqiqət müəyyənləşdirir: həmin dövrdə Azərbaycan ziyalısı öz kimliyini qorumaqla müasirləşmək arasında seçim etməyə məcbur olmadığını düşünməyə başladı. Keçmişi itirmədən gələcəyə getmək mümkün idi.
Füyuzatçılıq olmasaydı, bəlkə də Azərbaycan romantizmi bu qədər dərin ictimai məna qazanmayacaqdı. Çünki burada romantizm yalnız ayrılıq, sevgi, kədər və xəyal dünyası deyildi. Buradakı romantik ruh millətin taleyinə münasibət idi. Şairin ağrısı şəxsi ağrıdan çıxıb ictimai ağrıya çevrilirdi. Qələm sahibi özünü cəmiyyətin kənarında dayanan müşahidəçi yox, onun mənəvi məsuliyyətini daşıyan insan kimi görürdü.
Füyuzatçılığın ən böyük miraslarından biri də Azərbaycan ziyalısının miqyasını böyütməsi idi. Dünya artıq uzaq və əlçatmaz bir məkan deyildi. Avropanın elmi, Şərqin mənəvi irsi, Türk dünyasının tarixi, İslam mədəniyyətinin dəyərləri eyni düşüncə xəritəsində görünməyə başladı. Bu yanaşma Azərbaycan insanına “biz haradayıq?” sualı ilə yanaşı, “dünyada harada olmalıyıq?” sualını da verməyi öyrətdi.
Füzuli ilə başlayan poetik dərinlik, Mirzə Fətəli ilə güclənən ictimai tənqid, Cəlil Məmmədquluzadə ilə kəskinləşən satirik baxışın yanında Füyuzat dili başqa bir xətt yaratdı: yüksək üslub, fəlsəfi düşüncə, estetik ideal və milli özünüdərk. Bu dil bəzən ağır idi, bəzən yüksəkdən danışırdı, bəzən gündəlik həyatın sadə reallığından uzaq görünürdü. Amma onun əsas məqsədi sadə xəbəri çatdırmaq yox, insanı düşünməyə məcbur etmək idi.
Bu gün Füyuzatçılığa yalnız tarixi bir məktəb kimi baxmaq azdır. Onun əsl qiyməti ondadır ki, bizə bir sual buraxıb: müasir olmaq nə deməkdir? Öz kökündən uzaqlaşmadan yenilənmək mümkündürmü? Milli kimliklə universal düşüncə arasında divar yaratmaq lazımdırmı? Keçmişi qorumaq gələcəkdən imtina etməkdirmi?
Əslində, Füyuzatçılığın ən böyük ruhu elə bu suallardadır. Çünki böyük ideyalar hazır cavablarla yaşamır. Onlar nəsilləri narahat edən suallarla yaşayır.
Füyuzatçılıq olmasaydı, Azərbaycan yenə də öz böyük ziyalılarını yetişdirə bilərdi. Ədəbiyyat yenə yaranardı, mətbuat yenə inkişaf edərdi, milli düşüncə yenə öz yolunu tapardı. Amma o yolun hansı istiqamətdə və hansı sürətlə gedəcəyini heç kim əvvəlcədən deyə bilməzdi. Füyuzat həmin yolun üzərində yanan işıqlardan biri oldu.
Bəlkə də buna görə Füyuzatçılığın ən böyük mirası ayrı–ayrı məqalələrdə, şeirlərdə və adlarda deyil. Əsl miras bir düşüncə tərzidir: millətini sevmək, amma dünyadan qapanmamaq; keçmişinə hörmət etmək, amma keçmişin içində donub qalmamaq; öz dilini və mədəniyyətini qorumaq.
Füyuzatçılıq olmasaydı, bir çox sözlər yenə deyiləcəkdi. Amma bəzi sözlərin çəkisi bəlkə də bu qədər ağır olmayacaqdı.
Çünki bəzi jurnallar bağlanır, bəzi qəzetlər saralır, bəzi adlar zamanın içində uzaqlaşır. Amma bir dəfə millətin düşüncəsinə toxunan fikir artıq kağızda qalmır.
O, nəsildən–nəslə keçir.
Və “Füyuzat”ın əsl hekayəsi də məhz burada başlayır.
