İnsan övladı dünyaya gəldiyi gündən iki əsas şeyi öyrənir: əvvəlcə nəfəs almağı – bunu insana heç kim öyrətmir, anadangəlmə instinkt olaraq özü formalaşır; sonra isə sevməyi. Sevmək bəşəriyyətin ən qədim, universal, eyni zamanda ən az anlaşılan fəaliyyətidir. Nələr yazıldı onun haqqında – şeirlər, romanlar, fəlsəfi traktatlar… Amma bircə dəfə belə onun sirri faş olmadı.
Erix Fromm 1956-cı ildə nəşr olunan “Sevmək sənəti” adlı kitabında sadə bir müddəa irəli sürdü: “sevmək quru hiss deyil, bacarıq tələb edən sənətdir”. O, insanların sevgiyə doğru yanaşmadığını anladı. Hamı istəyirdi ki, sevgini tapsın, amma heç kim buna cəhd göstərmirdi. Sanki gözəl mənzərəni seyr etmək istəyib başlarını pəncərə tərəfə çevirməyə ərinirdilər.
Müasir dünya sevgini proses kimi təqdim edir: qəlbimizdə qığılcım çırtıldayır, ürəyimiz dayanır, gözlərimiz dolur, vəssəlam, sevgi budur. Bu romantik mif bizə xeyli zərər verir. Çünki proseslər ötəridir. Qığılcım çırtıldayıb közərdikdən sonra ondan geriyə nə qalır? Əgər biz yalnız o ilk işartını sevgi sayırıqsa, onun öləziməsini də sevginin məhvi sanacağıq. Halbuki əsl sevgi məhz oradan başlayır.
Fəlsəfə tarixində sevgiyə cürbəcür yanaşmalar görürük. Xüsusilə yunanlar sevgiyə çox zərif yanaşıblar: “eros” – vurğunluq, arzu, cəzb; “philia” – dostluq, yoldaşlıq, qarşılıqlı hörmət; “storge” – ailə bağı, qoruyan məhəbbət; “agape” – şərtsiz, fədakar, ilahi sevgi. Biz isə bu dörd sözü tək bir kəlmə ilə – “sevgi” ilə səhv saldıq. Sevgi ilə bağlı dilimizdəki bu yoxsulluq anlayışımıza da sirayət elədi.
İstənilən sənətin öyrənilməsi üçün üç şey gərəkdir: nəzəriyyə, təcrübə və səbr. Sevmək sənətində də belədir.
Sevginin nəzəriyyəsi onun mahiyyətini anlamaqdan keçir. Sevgi özünü itirmək deyil, özünü verməkdir. Bu iki şey bir-birinə oxşasa da, aralarında böyük fərq var. Özünü itirən adam sevgidən öz varlığına sığınacaq axtarır, yəni sevgini sütun kimi istifadə edir ki, özü ayaq üstə dursun. Bu, sevgi deyil, asılılıqdır.
Sevgi mövcudluğun ən ali formasıdır: sən həm özünsən, həm də başqasının içindəsən – bu ikiliyi yaşaya bilmək sənətin zirvəsidir.
Sevginin təcrübəsi isə hər gün, kiçik anlarda yaşanır. Gözəl cümlə qurmaq bir anlıq ilhama bağlı deyil, hər gün yazıb silmək, axtarmaq, düzəltmək tələb edir. Sevmək də belə: hər gün səhər o adama diqqətlə baxmaq, onu həm dünənki, həm bugünkü halında görmək, onu başa düşmək üçün əziyyət çəkmək. Sevgi rutinin içində yox, yalnız diqqətsizliyin içində ölür.
Qorxu və azadlıq
Sevginin qarşısındakı ən böyük maneə qorxudur. İnsan sevməkdən qorxur, çünki sevmək özünü açmaq deməkdir, özünü açmaq isə zəif olmaq riskidir. Biz zirehlər geydik, məsafə saxladıq, ironiya ilə özümüzü qoruduq. Sanki “həddindən artıq bağlanmaq” bir xəstəlikdir. Sanki sevmək insanı kiçildir.
Halbuki tam tərsinədir. Sevməyə cəsarət edən insan həqiqi mənada azad olan insandır. Çünki o itirməkdən qorxmur, rədd edilməkdən sınmır, tərk edilməkdən dağılmır. İnsanı sevgi yox, sevgidən qaçmaq zəiflədir.
Alber Kamyu yazırdı ki, sevgi hekayələri nə qədər qısa olsa da, əbədi bir şeyin izini daşıyır. Çünki sevgi zamanı aşır. Əgər iki insan bir-birinə hisslərini açdısa, bu an tarixə hopur. Sevgi ölmür, sadəcə sona çatır. Bunlar isə fərqli şeylərdir.
Öz-özünü sevmək
Başqasını sevmək üçün əvvəlcə özünü sevməlisən. Bu, eqoizm yox, özünə hörmət deməkdir. Özündən nifrət edən, özünü dəyərsiz sayan insan başqasına həqiqi sevgini ötürə bilməz, sadəcə sevgi adı altında ehtiyac, asılılıq kimi şeyləri ötürər. Özünü sevən isə öz daxili zənginliyindən paylayar; almaq üçün yox, vermək üçün sevər.
Bu nöqtəni başa düşmək üçün bəzən bütün bir ömrü sərf etmək lazım gəlir. Bəziləri başqa adamların gözlərindən özlərini axtarırlar ki, görəsən, o baxışda mənim dəyərim varmı? Bu axtarış elə bir susuzluqdur ki, heç bir sevgi onun yanğısını söndürə bilməz. Çünki içimizdəki boşluğu ancaq özümüz doldura bilərik.
Özünü sevmək eqoizm deyil. Başqasını sevməyin ilk və ən vacib şərtidir.
Sevgi və zaman
Sevgi zamanla dəyişir – bu, itirmək deyil, yetkinləşmədir. İlk sevginin odu sönəndə bəziləri düşünür ki, sevgi bitdi. Halbuki o od yalnız formadan formaya keçir: alovdan közə, közdən istiliyə.
Uzun illər birlikdə yaşamış, bir-birini sükutundan, nəfəsindən, addım səsindən tanıyan insanlara baxanda bir şey görürsən ki, həmin şey gənclik eşqinin coşğunluğunda yoxdur. Bu, etibar adlanan o möhtəşəm şeydir. Etibar sevginin ən yüksək pilləsidir: mən sənin yanında tam özüməm, nə üzümdə maska var, nə içimdə qorxu. Bu məqama çatmaq illər tələb edir.
Nəticə
Sevmək sənəti təlim kimi deyil, fəlsəfi bir praktika kimi anlaşılmalıdır.
Bəlkə, bütün fəlsəfənin məqsədi bu sadə həqiqəti müxtəlif dillərdə söyləməkdir: sev – bütün varlığınla, qorxmadan, tələbsiz.Bütün şeirlər, bütün romanlar, bütün hikmət kitabları bu bir cümləyə gəlib çıxır. Çünki insan yalnız sevdikdə tam olur. Yalnız sevdikdə heç bir şey onu əsl mövcudluğundan ayıra bilmir.
