Köşə Yazıları • Tural İsmayılov • Xəbərlər

Yaradıcı adam filosof: məişət qovğasının içində itən düşüncə

İnsanın yaradıcı tərəfi ilə gündəlik məişət həyatı arasında qəribə bir ziddiyyət var. Bir tərəfdə dünyanı anlamağa, hadisələrin görünməyən səbəblərini araşdırmağa, insan davranışlarının arxasındakı mənanı tapmağa çalışan düşüncə adamı dayanır. Digər tərəfdə isə ödənilməli hesablar, alınmalı ərzaqlar, evdəki xırda narazılıqlar, qonşunun səsi, kommunal problemlər və bitib-tükənməyən gündəlik qayğılar. Filosofun başında dünya tarixi, insanlığın gələcəyi, varlığın mənası dolaşdığı halda, mətbəxdə hansı lampanın yanmadığı barədə mübahisəyə qoşulması həyatın ən ironik mənzərələrindəndir.

Yaradıcı adamın faciəsi bəzən elə burada başlayır: onun zehninin miqyası ilə yaşadığı mühitin gündəlik tələbləri arasında məsafə yaranır. O, bir fikrin arxasınca saatlarla gedə, bir cümlənin üzərində günlərlə düşünə, adi görünən hadisədən böyük fəlsəfi nəticələr çıxara bilər. Ancaq evə qayıdanda bütün bu intellektual zənginlik məişətin sərt reallığı ilə üz-üzə qalır. Çünki həyat heç kimə düşünmək üçün xüsusi güzəşt etmir. Qazın pulu da ödənilməlidir, evin təmiri də görülməlidir, soyuducudakı ərzaq da vaxtında alınmalıdır.

Maraqlıdır ki, yaradıcı insanın məişət mübahisələrində iştirakı bəzən onun dünyagörüşünü də dəyişir. Böyük ideyalar haqqında danışan adam kiçik məsələlərdə özünü itirə, fəlsəfi təmkinini bir anın içində unuda bilər. İnsan başqalarına səbir, dözüm, anlayış haqqında mühazirə oxuduğu halda, öz evində ən adi anlaşılmazlığa dözməkdə çətinlik çəkir. Bu, insan təbiətinin ziddiyyətidir. Başqalarının həyatına uzaqdan baxanda hər şey aydın görünür, öz həyatının içinə düşəndə isə ən sadə məsələ belə mürəkkəbləşir.

Bəlkə də filosofun ən ciddi sınağı kitabxanada, auditoriyada, yaxud elmi müzakirədə deyil, elə evin içində başlayır. Çünki orada ona intellektual nüfuzuna görə xüsusi münasibət göstərilmir. Heç kim onun oxuduğu kitabların sayını, yazdığı məqalələrin dəyərini nəzərə alaraq gündəlik məsuliyyətlərini üzərindən götürmür. Məişət öz qaydalarını diktə edir. Həyat yoldaşı fəlsəfi traktat yox, konkret cavab gözləyir. Uşaq abstrakt düşüncənin mahiyyətini deyil, diqqət və qayğı istəyir. Evdəki insanlara filosofun nəzəriyyəsi deyil, davranışı lazımdır.

Burada başqa bir məsələ də var. Bəzi yaradıcı adamlar məişəti öz yaradıcılıqlarına maneə hesab edirlər. Onlar sakitlik, tənhalıq, müstəqillik və geniş düşüncə məkanı axtarırlar. Ancaq unudurlar ki, insanı həyatdan ayıraraq yaratdığı fəlsəfə gec-tez həyatın özünə yadlaşa bilər. Məişət qovğası, ailə münasibətləri, maddi çətinliklər, insanın gündəlik zəiflikləri də böyük düşüncənin materialıdır. Həyatı müşahidə edən adam onun içində yaşamağın məsuliyyətindən qaça bilməz.

Əsl yaradıcı şəxsiyyətin böyüklüyü də buradan keçir. O, öz intellektual üstünlüyünü başqalarına qarşı silaha çevirməməli, düşüncəsini gündəlik münasibətlərdə də nümayiş etdirməlidir. Filosofun evdəki davranışı onun kitabda yazdıqlarından ayrı bir dünya deyil. Əgər insan ədalətdən danışırsa, evdə də ədalətli olmalıdır. Əgər anlayışdan bəhs edirsə, yaxınlarının hisslərini də anlamağa çalışmalıdır. Əgər insan azadlığını müdafiə edirsə, başqasının sərbəstliyinə də hörmət etməlidir.

Əlbəttə, yaradıcı adamın da əsəbiləşmək, yorulmaq, mübahisə etmək haqqı var. Onun düşüncə adamı olması onu məişət qayğılarından azad etmir. Sadəcə, bəzən özümüzə verdiyimiz böyük intellektual qiymətlə gündəlik davranışımız arasındakı fərqi görmək lazımdır.

Böyük filosofların ən mürəkkəb nəzəriyyələri belə bir həqiqəti dəyişmir: insanın kimliyi ən çox yaxın münasibətlərdə üzə çıxır. Dünyanı dəyişmək arzusunda olan adamın əvvəlcə öz kiçik dünyasında necə davrandığına baxmaq lazımdır. Çünki bəzən insanlıq haqqında ən böyük mübahisə bir mətbəxdə, bir süfrənin arxasında, iki insanın bir-birini eşitmədiyi anda başlayır.

Bəlkə də həyatın ən böyük fəlsəfi paradoksu budur: insan kainatın sirrini açmağa çalışır, amma evdəki kiçik bir anlaşılmazlığın düyününü açmaqda çətinlik çəkir.