Kainat sonsuz sirlər və möcüzələrlə doludur. Bu möcüzələrdən biri də ulduzların inanılmaz ölçüləridir. Bəziləri Günəşdən on minlərlə dəfə parlaq, bəziləri isə milyardlarla kilometr diametrə sahibdir. Astronomlar əsrlərdir kainatda ən böyük ulduzun hansını olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Hazırda müşahidələrə əsasən, bu mövqedə UY Scuti dayanır, lakin digər nəhəng ulduzlar da ona çox yaxın ölçülərə sahibdir.
UY Scuti – UY Scuti Scutum bürcündə yerləşən qırmızı supernəhəng ulduzdur və Günəşimizdən 1700 dəfə böyük olduğu təxmin edilir. Bu, təxminən 1,2 milyard kilometr deməkdir. Əgər Günəşin yerinə UY Scuti olsaydı, onun xarici təbəqələri Yupiterin orbitini belə keçərdi. Bu nəhəng ulduz Günəşdən 5 milyard dəfə çox həcmi özündə birləşdirə bilər. Bu ulduz təxminən 9 500 işıq ili uzaqlığında yerləşir. Temperaturu Günəşdən aşağı – təqribən 3092°C-dir. Araşdırmalara görə, UY Scuti 10–20 milyon yaşında hesab edilir.
UY Scuti ilk dəfə 1860-cı ildə Bonn rəsədxanasında Alman astronomları tərəfindən göy üzündəki ulduzların ilk araşdırılması zamanı “Bonner Durchmusterung Stellar Catalogue” kataloqunda qeyd olunmuşdur. O BD-125055 adlandırılmışdır, 0-cı düz doğuşdan sayarkən 12°S və 13°S arasında yerləşən 5 055-ci ulduzdur.
UY Scuti Qamma Scuti A-tip ulduzunun bir neçə dərəcə şimalında və NGC 6611-in şimal-şərqində məskunlaşmışdır. Ulduzun işıqlığı çox böyük olsa da, ən parlaq halı ilə Yerdən 9-cu parlaq ulduz kimi görünür, bunun səbəbi ulduzun Böyük Yarığın içərisində Qaçınma zonasında olan məsafəsi və yeridir.
UY Scuti kimi ulduzları necə öyrənirik?
Spektroskopiya: Ulduzun yaydığı işığı təhlil edərək onun kimyəvi tərkibini, temperaturunu və digər xüsusiyyətlərini öyrənə bilərik.
Ulduzların Təkamül Modelləri: Alimlər kompüter modellərindən istifadə edərək UY Scuti kimi ulduzların həyat dövrlərini simulyasiya edə və davranışları haqqında proqnozlar verə bilərlər.
Teleskoplar: Yer əsaslı və kosmos əsaslı teleskoplar astronomlara UY Scuti kimi ulduzları ətraflı şəkildə müşahidə etməyə və öyrənməyə imkan verir.
UY Scuti-ni bu qədər böyük edən nədir?
Kütləvi nüvə: UY Scuti nüvə sintezi vasitəsilə böyük miqdarda enerji yaradan son dərəcə sıx nüvəyə malikdir.
Sürətli genişlənmə: Nüvədən ayrılan enerji ulduzun xarici təbəqələrinin sürətlə genişlənməsinə səbəb olur və onun böyük ölçüsünü yaradır.
UY Scuti inanılmaz dərəcədə böyük olsa da, yüksək enerji sərfiyyatı səbəbindən çox uzun müddət yaşamayacaq.
Bəs nəhəng ulduzların kainatda rolu nədən ibarətdir?
Ağır elementlər: UY Scuti kimi kütləvi ulduzlar qızıl, gümüş və uran da daxil olmaqla kainatdakı bir çox ağır elementlərin istehsalına cavabdehdirlər.
Supernovalar: Kütləvi ulduzların yanacağı bitdikdə, onlar öz materiallarını qalaktikaya səpərək, partlayırlar.
Qara dəliklər: Bəzi nəhəng ulduzlar içə doğru çökərək, kainatın ən sirli və güclü obyektləri arasında olan qara dəliklərə çevrilə bilər.
Ulduzların ölçülərini təyin etmək yalnız elm üçün deyil, həm də kainatın necə dövr etdiyini anlamaq üçün mühümdir. Ola bilər ki, gələcəkdə UY Scuti ulduzundan da böyük ulduzlar kəşf edilsin.
Ləman Vahid
