Kolumbiyalı yazıçı Qabriel Qarsia Markesin (1927–2014) “Yüz ilin tənhalığı” romanı 1967-ci ildə nəşr olunduqdan sonra dünya ədəbiyyatının ən mühüm əsərlərindən birinə çevrilmişdir. Latın Amerikası ədəbiyyatının zirvəsi sayılan bu əsər magik realizm janrının ən parlaq nümunələrindən biri kimi qəbul edilir və Buendia ailəsinin bir neçə nəsil boyunca davam edən tarixini təsvir edir. Buna baxmayaraq, roman müxtəlif dövrlərdə bəzi ölkələrdə və xüsusilə təhsil müəssisələrində mübahisələrə səbəb olmuş, hətta müəyyən hallarda qadağalara və ya məhdudiyyətlərə məruz qalmışdır. Məsələn, 2018-ci ildə Küveytin informasiya nazirliyi tərəfindən qadağan olunmuşdur. Bu vəziyyət əsərin ədəbi zəifliyi ilə deyil, onun toxunduğu mövzuların həssaslığı və təqdimat tərzinin cəsarətliliyi ilə bağlıdır.
Romanın qadağa və senzura ilə qarşılaşmasının əsas səbəblərindən biri onun daxilində yer alan və açıq şəkildə ifadə olunan məzmundur. Əsərdə insan münasibətləri bəzən çox açıq və detallı şəkildə təsvir olunur. Xüsusilə qohumlar arasında münasibətlərin mövcudluğu bəzi oxucu və qurumlar tərəfindən ciddi şəkildə tənqid edilmişdir. Bu cür mövzular bir çox cəmiyyətlərdə tabu hesab edildiyindən, əsər bəzi məktəblərdə və kitabxanalarda “yaş baxımından uyğun olmayan” məzmun kimi qiymətləndirilmiş və tədris proqramlarından çıxarılmışdır.
Bundan əlavə, romanda zorakılıq və psixoloji ağırlıq da diqqət çəkən məqamlardandır. Müharibələr, qətllər, sosial qarşıdurmalar və fərdi faciələr əsərin mühüm hissəsini təşkil edir. Bu hadisələr yalnız tarixi fon yaratmaqla kifayətlənmir, həm də insan təbiətinin qaranlıq tərəflərini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bəzi təhsil qurumları belə mövzuların gənc oxucular üçün ağır olduğunu əsas gətirərək kitabın istifadəsini məhdudlaşdırmışdır.
Əsərin digər mübahisəli tərəfi onun dini və ideoloji məsələlərə yanaşmasıdır. Romanda dini inanclar və simvollar klassik çərçivədən kənarda, bəzən ironik və ya tənqidi formada təqdim edilir. Eyni zamanda hakimiyyət strukturları, siyasi rejimlər və sosial ədalətsizliklər də dolayı yollarla tənqid olunur. Bu isə xüsusilə konservativ və ya senzuranın güclü olduğu cəmiyyətlərdə narazılıq doğurmuş və bəzi hallarda qadağa qərarlarına səbəb olmuşdur.
“Yüz ilin tənhalığı”nın ən fərqləndirici xüsusiyyəti olan magik realizm də müəyyən mübahisələrə yol açmışdır. Əsərdə reallıqla fantaziya sərhədləri silinir, qeyri-adi hadisələr gündəlik həyatın adi hissəsi kimi təqdim olunur. Ölülərin dirilərlə ünsiyyəti, fövqəltəbii hadisələrin adi qəbul edilməsi kimi elementlər bəzi oxucular üçün çaşdırıcı görünə bilər. Xüsusilə artıq realist ədəbiyyata öyrəşmiş və ya dini baxışları sərt olan mühitlərdə bu üslub birmənalı qarşılanmamışdır.
Romanın sosial və siyasi tənqidi də onun qadağa ilə üzləşməsində mühüm rol oynamışdır. Əsər Latın Amerikasının müstəmləkə keçmişini, diktatura rejimlərini və sosial bərabərsizliklərini simvolik şəkildə əks etdirir. Bu tənqidlər konkret ölkə və ya rejimə birbaşa yönəlməsə də, oxucular tərəfindən asanlıqla real siyasi kontekstlə əlaqələndirilə bilər. Bu səbəbdən bəzi hallarda əsər siyasi baxımdan həssas hesab edilmişdir.
Tarixi baxımdan isə bu kitabın qadağan olunması daha çox lokal xarakter daşımışdır. Xüsusilə ABŞ-də bəzi məktəblərdə və kitabxanalarda müəyyən dövrlərdə kitab siyahılardan çıxarılmış və ya valideyn şikayətləri əsasında mübahisə mövzusu olmuşdur. Eyni zamanda bəzi Yaxın Şərq ölkələrində və daha konservativ cəmiyyətlərdə əsərin ya tam qadağan edildiyi, ya da senzura olunmuş versiyalarının yayımlandığı məlumdur. Bununla belə, bu qadağalar genişmiqyaslı və daimi xarakter daşımamış, daha çox müəyyən dövrlərdə və spesifik mühitlərdə tətbiq olunmuşdur.
Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, “Yüz ilin tənhalığı” bu gün də dünya ədəbiyyatının ən mühüm əsərlərindən biri kimi qəbul olunur. Əsər yalnız bir ailənin tarixini deyil, bütövlükdə insanlığın tənhalıq, yaddaş, sevgi və taleylə mübarizə kimi ümumbəşəri problemlərini əks etdirir. Onun ətrafında yaranan qadağalar isə daha geniş bir məsələyə – ədəbiyyatda ifadə azadlığı və senzura probleminə işarə edir.
Bu romanın qadağan olunması onun zəifliyindən deyil, əksinə, cəmiyyətin həssas hesab etdiyi mövzulara toxunmaq cəsarətindən irəli gəlir. “Yüz ilin tənhalığı” həm ədəbi baxımdan böyük bir uğur, həm də azad fikir və yaradıcılıq sərhədlərinin nə qədər geniş və eyni zamanda mübahisəli olduğunu göstərən əhəmiyyətli bir nümunədir.
Ləman Vahid
