İnsan haqqında çox şey demək olar. Onun biliyindən, sərvətindən, tutduğu vəzifədən, cəmiyyətdə qazandığı nüfuzdan danışmaq mümkündür. Ancaq bütün bunların fövqündə bir ölçü var ki, insanın həqiqi mahiyyətini məhz həmin ölçü ilə müəyyənləşdirmək olar: mərhəmət. Çünki insanın nə qədər bildiyi onun düşüncə səviyyəsini, nəyə sahib olduğu imkanlarını, başqalarına necə davrandığı isə mənəvi dünyasını göstərir. Mərhəmət bu dünyanın ən dərin qatında dayanan, çox vaxt sözlə ifadə edilməyən, amma insan münasibətlərinin taleyini dəyişə bilən bir duyğudur.
Müasir dünyanın ən böyük ziddiyyətlərindən biri budur ki, texnologiya inkişaf etdikcə, insanlar bir–biri ilə daha asan əlaqə qurduqca, bəzən bir–birini anlamaq qabiliyyətimizi itiririk. Hər kəs danışmaq istəyir, az adam dinləyir. Hər kəs öz haqlılığını sübut etməyə çalışır, az adam qarşısındakının hansı ağrıdan keçdiyini anlamağa cəhd edir. İnsanlar bir-birinin həyatından xəbər tutur, amma bir-birinin hisslərinə yad qalırlar. Halbuki mərhəmət məhz bu məsafəni aradan qaldırmaq bacarığıdır. O, başqasının dərdini öz dərdinə çevirmək məcburiyyəti deyil, həmin dərdin mövcudluğunu görmək və ona biganə qalmamaq iradəsidir.
Mərhəmət zəiflik deyil. Əksinə, insanın öz daxilindəki qəzəbi, təkəbbürü və amansızlıq meylini cilovlaya bilməsidir. Qəzəblənmək asandır, incitmək asandır, kimisə bir cümlə ilə mühakimə etmək də asandır. Çətin olan isə bütün bunların içində insanlığını qorumaqdır. Bəzən ən böyük güc qarşı tərəfi susdurmaqda deyil, onu dinləməkdə; ən böyük qələbə kimisə məğlub etməkdə deyil, onu alçaltmadan həqiqəti deməkdədir. Mərhəmət insanı prinsiplərindən uzaqlaşdırmır, prinsiplərinə insanlıq ölçüsü əlavə edir.
Cəmiyyətin mənəvi sağlamlığı da məhz bu duyğunun gündəlik həyatda nə qədər yer tutmasından asılıdır. Küçədə çətinlik çəkən yaşlıya kömək etmək, imkansızın ehtiyacını görmək, səhv edən insanın peşmanlığını anlamaq, uşağın qorxusuna ciddi yanaşmaq, xəstənin yanında olmaq — bunların heç biri tarixə düşəcək böyük hadisələr deyil. Ancaq cəmiyyətin əsl siması məhz belə kiçik davranışların cəmindən yaranır. Bir insanın digərinə uzatdığı əl bəzən böyük sözlərdən daha təsirli olur. Çünki mərhəmət nümayiş üçün deyil, ehtiyac anında məna qazanan duyğudur.
Ən təhlükəli mənəvi aşınma isə başqasının ağrısına alışmaqdır. İnsan hər gün haqsızlıq görə–görə ona laqeyd qala, yoxsulluğu adi mənzərə, təhqiri gündəlik ünsiyyət forması, başqasının faciəsini isə ötəri xəbər hesab edə bilər. Beləcə, ağrı insanın gözündə öz ağırlığını itirir. Bir müddət sonra insan yalnız öz rahatlığını qorumağa çalışır və başqasının başına gələnləri onun şəxsi problemi sayır. Məhz bu nöqtədə mərhəmət təkcə fərdi əxlaq məsələsi olmaqdan çıxır, cəmiyyətin gələcəyi ilə bağlı məsələyə çevrilir. Çünki başqasının əzabına biganə qalan toplum gec-tez öz daxilində də mənəvi tənhalıq yaradır.
Amma mərhəməti hər şeyə göz yummaqla, yanlış davranışları bağışlamaqla, haqsızlıq qarşısında susmaqla qarışdırmaq olmaz. Əsl mərhəmət ədaləti inkar etmir. Günahı günah, haqsızlığı haqsızlıq adlandırmaq lazımdır. Sadəcə, insanı etdiyi səhvdən ibarət görməmək, cəzanın yanında islah imkanını da düşünmək, qətiyyətlə amansızlıq arasındakı fərqi qorumaq vacibdir. Mərhəmət sərhədsiz güzəşt deyil; insan ləyaqətini qorumaqla yanaşı, məsuliyyəti də unutmamaqdır. Ədalət cəmiyyətin dayağıdırsa, mərhəmət həmin dayağın insan ruhuna toxunan tərəfidir.
Bəzən bir insanın həyatında nə qədər ağır günlər yaşadığını bilmirik. Gülən üzün arxasında hansı itkinin, sakit davranışın arxasında hansı yorğunluğun, sərt görünüşün arxasında hansı məyusluğun gizləndiyindən xəbərimiz olmur. Buna görə də insanları tələsik mühakimə etməkdən çəkinmək lazımdır. Hər kəsin həyat hekayəsi var və həmin hekayənin bütün səhifələrini oxumadan onun haqqında son hökm vermək mənəvi tələskənlikdir. Bəzən bir xoş söz, səbirli münasibət, vaxtında göstərilən diqqət insanın ümidsizliyə qapılmasının qarşısını ala bilər. Biz bunun fərqinə belə varmaya bilərik. Mərhəmətin ən gözəl xüsusiyyəti də budur: o, göstərildiyi anda kiçik görünə, nəticələri isə uzun müddət yaşaya bilər.
İnsan ömrü sonsuz deyil. Bu dünyada qazandığımız sərvətlər, tutduğumuz vəzifələr, topladığımız titullar bir gün geridə qalacaq. İnsanların yaddaşında isə çox vaxt onlara necə davrandığımız, çətin günlərində yanlarında olub-olmadığımız, gücümüz çatdığı halda kömək edib-etmədiyimiz qalır. Heç kim hər kəsin dərdinə çarə ola bilməz. Heç kim bütün dünyanı dəyişmək gücündə deyil. Ancaq hər kəs öz ətrafında bir az daha insaflı, bir az daha anlayışlı, bir az daha mərhəmətli münasibət yarada bilər.
Bəlkə də insanlığın ən böyük sınağı məhz budur: özün üçün yaşadığın dünyada başqalarının da yaşadığını unutmamaq. Mərhəmət insanın özündən kənara çıxa bilməsi, dünyanın yalnız şəxsi maraqlardan ibarət olmadığını anlamasıdır.
Çünki insanı həqiqətən böyük edən varsa öz üstünlüyündən başqalarını əzmək üçün istifadə etməməsidir. Dünyanı daha yaşanılası edən də yalnız böyük qərarlar, möhtəşəm layihələr və tarixi hadisələr deyil. Bəzən bir insanın digərinə göstərdiyi mərhəmət, bir qəlbin başqa bir qəlbin ağrısını anlaması kifayət edir ki, həyatın sərtliyi bir qədər azalsın.
