XX əsr rus ədəbiyyatının ən məşhur və mübahisəli əsərlərindən biri olan “Master və Marqarita” yazıçı Mixail Bulqakov (1891–1940) tərəfindən 1928–1940-cı illər arasında qələmə alınmışdır. Müəllif əsərinin nəşr olunduğunu sağlığında görə bilməmişdir. Roman yalnız 1960-cı illərin sonlarında, Sovet İttifaqı-də senzura siyasətinin nisbətən yumşaldığı dövrdə qismən çap olunmuş, tam və senzurasız versiyası isə daha sonralar işıq üzü görmüşdür. Əsər sovet cəmiyyətində azadlıqların məhdudlaşdırılmasına qarşı yönəlmiş ən güclü satirik nümunələrdən biri hesab olunur.
“Master və Marqarita”nın uzun müddət nəşrinin məhdudlaşdırılmasının əsas səbəbi onun sovet ideologiyası ilə ziddiyyət təşkil edən məzmunu idi. Roman həm dini motivlərin geniş şəkildə işlənməsi, həm də sovet cəmiyyətinin və bürokratik sistemin kəskin satira obyektinə çevrilməsi ilə seçilir. Əsərdə Voland obrazı vasitəsilə şeytanın Moskvaya gəlişi təsvir olunur və bu süjet xətti insanların mənəvi zəifliklərini, riyakarlığını və cəmiyyətin daxili problemlərini üzə çıxarır. Bu isə ateizmi rəsmi ideologiya kimi qəbul edən sovet hakimiyyəti üçün qəbuledilməz hesab edilirdi.
Bundan əlavə, romanda Yeshua Ha-Notsri obrazı (İsa Məsihin bədii interpretasiyası) fəlsəfi və humanist kontekstdə təqdim olunur. Bu yanaşma sovet senzura orqanları tərəfindən dini ideyaların təbliği kimi qiymətləndirilir və ictimaiyyət üçün təhlükəli hesab olunurdu.
Əsərin digər mühüm xüsusiyyəti onun totalitar sistemə yönəlmiş dolayı tənqididir. Mixail Bulqakov Moskva ədəbi mühitini və sovet bürokratiyasının saxtakarlığını və ikiüzlülüyünü ifşa edir. Bu cür yanaşma hakim ideologiyaya qarşı çıxış kimi qiymətləndirilmiş və əsərin geniş yayımına mane olmuşdur.
Qeyd etmək vacibdir ki, “Master və Marqarita” rəsmi şəkildə konkret bir qərarla qadağan edilmiş əsər kimi sənədləşdirilməmişdir. Lakin onun çapı və yayımı uzun müddət ciddi senzura nəzarəti altında saxlanılmışdır. 1966–1967-ci illərdə əsərin jurnal variantında ixtisarlarla nəşri oxucular arasında böyük maraq doğursa da, mətndən bir çox ideoloji baxımdan “uyğunsuz” hesab edilən hissələr çıxarılmışdır. Əsərin tam versiyası isə ilk növbədə xaricdə yayımlanmışdır.
“Master və Marqarita” romanının uzun müddət senzura altında qalmasının əsas səbəbləri dini motivlərin fəlsəfi təqdimatı, sovet ideologiyasına zidd məzmun və totalitar sistemə yönəlmiş satirik tənqiddir. Bu gün əsər dünya ədəbiyyatının ən mühüm nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir və totalitar rejimlərdə ədəbiyyatın üzləşdiyi senzura problemlərinin parlaq göstəricisi hesab olunur.
Ləman Vahid
