Şuşanın qoynunda yetişən, Qarabağın ağrılarını, insanın taleyini və cəmiyyətin eybəcərliklərini misralara köçürən böyük satirik şair
Azərbaycan tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların ömrü yaşadıqları dövrün sərhədlərinə sığmır. Onlar öz zamanlarının hadisələrini müşahidə etməklə kifayətlənmir, gördükləri haqsızlıqları sözə çevirərək gələcək nəsillərə də bir həqiqət miras qoyurlar. Qasım bəy Zakir belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun şeirlərində XIX əsr Qarabağının ictimai mənzərəsi, insan münasibətləri, hakimiyyətin özbaşınalığı, mənəvi aşınma və sadə insanların çəkdiyi əzablar yaşayır.
1784-cü ildə Şuşada, Qarabağın məşhur Cavanşirlər nəslində dünyaya gələn Qasım bəy Əli bəy oğlu Zakir uşaqlıqdan zəngin ədəbi mühitdə yetişmişdi. Onun ulu babası Kazım ağa Qarabağ xanlığının qurucusu Pənahəli xanın doğma qardaşı idi. Şuşanın tarixi, Qarabağın siyasi hadisələri, xanlıq ənənələri və mürəkkəb ictimai münasibətlər gələcək şairin dünyagörüşünün formalaşmasına təsirsiz ötüşməmişdi.
Mollaxanada təhsil alan Zakir ərəb və fars dillərini öyrənmiş, Şərq ədəbiyyatının böyük nümayəndələri ilə tanış olmuşdu. Firdovsi, Nizami, Sədi, Hafiz, Füzuli kimi sənətkarların yaradıcılığı onun poetik düşüncəsinə təsir göstərmişdi. Molla Pənah Vaqifin realist şeir ənənəsi də Zakirin yaradıcılığında öz davamını tapdı. Ancaq onun ədəbi portretini müəyyənləşdirən əsas cəhət klassik poeziyanın estetik gözəlliyini ictimai həqiqətlərin sərt təsviri ilə birləşdirməsi idi.
Zakir elə bir tarixi dövrdə yaşayırdı ki, Qarabağ böyük siyasi dəyişikliklərdən keçirdi. Xanlığın süqutu, Rusiya imperiyasının bölgədə möhkəmlənməsi, müharibələr, idarəçilik sistemindəki dəyişikliklər və yerli hakim dairələrin özbaşınalığı insanların gündəlik həyatına ciddi təsir göstərirdi. Gənclik illərində Qarabağ süvari dəstələrinin tərkibində hərbi əməliyyatlarda iştirak edən şair müharibənin dağıdıcı üzünü də yaxından görmüşdü. Sonralar Xındırstan kəndində yaşayan Zakir xalqın güzəranını, kəndlinin zəhmətini, məmurun davranışını və cəmiyyətdəki ədalətsiz münasibətləri daha yaxından müşahidə etmək imkanı qazandı.
Onun yaradıcılığının ən güclü tərəfi satirası idi. Zakir üçün şeir gözəl sözlərin bir-birinə düzülməsi deyildi. Söz onun əlində ictimai qüsurları ifşa edən bir vasitəyə çevrilmişdi. Rüşvətxor məmurlar, məzlumun haqqını tapdalayan bəylər, dini nüfuzundan şəxsi maraqları naminə istifadə edən ruhanilər onun satirasının əsas hədəfləri idi. Şair insanın mənəvi dəyərini tutduğu vəzifə, daşıdığı titul və sahib olduğu sərvətlə ölçmürdü. Əksinə, cəmiyyətdə yüksək mövqe tutan şəxsin davranışı ilə əsl insani keyfiyyətləri arasındakı ziddiyyəti açıb göstərirdi.
Bu baxımdan Zakirin satirası sadəcə ədəbi istehza deyildi. O, öz dövrünün ictimai münasibətlərinə verilmiş mənəvi hökm idi. Şairin qələmi qarşısında heç bir saxta nüfuz, süni hörmət və zahiri dindarlıq toxunulmaz qala bilmirdi.
Qasım bəy Zakirin təmsilləri də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. «Aslan, Qurd və Çaqqal», «Tülkü və Qurd», «Dəvə və Eşşək» kimi əsərlərdə heyvan obrazları vasitəsilə insan xarakterləri və ictimai münasibətlər təsvir olunur. Bu əsərləri oxuyarkən görürük ki, şair zahirən sadə görünən hadisələrin arxasında daha ciddi mətləblər gizlədir. Hiyləgərlik, xəyanət, qorxaqlıq, yaltaqlıq və güc sahibinin özbaşınalığı onun təmsillərində canlı obrazlar qazanır.
Zakir yaradıcılığının başqa bir maraqlı tərəfi lirik şeirləridir. Onu yalnız sərt satira müəllifi kimi təqdim etmək sənətkarın poetik dünyasını dar çərçivəyə salmaq olardı. Məhəbbət, insan hissləri, sədaqət və gözəllik onun lirik poeziyasında xüsusi yer tutur. Bu iki yaradıcılıq istiqaməti arasında mühüm bir bağlılıq var: insanın hisslərinə həssas yanaşan şair cəmiyyətin ədalətsizliklərinə də biganə qala bilməzdi.
Zakirin həyatı isə yaradıcılığındakı mübarizənin nə qədər ağır nəticələr doğura bildiyini göstərir. Kəskin tənqidləri və ictimai mövqeyi ona düşmənlər qazandırmışdı. Təqiblərə məruz qalan şair Bakı sürgünündə də olmuş, Mirzə Fətəli Axundzadənin köməyi ilə azadlığa çıxmışdı. Ömrünün son illərini maddi və mənəvi çətinliklər içərisində keçirən Zakir 1857-ci ildə Şuşada vəfat etdi.
Onun taleyində qəribə bir tarixi ziddiyyət var: öz dövrünün nüfuzlu nəslindən çıxan bir insan ömrünün sonuna doğru həmin cəmiyyətin ədalətsizliklərini tənqid etdiyi üçün əziyyət çəkirdi. Ancaq zaman onun haqqında hökmünü verdi. Şairin tənqid etdiyi şəxslərin çoxu tarixin yaddaşında itib getdi, Zakirin misraları isə yaşamaqda davam etdi.
Qasım bəy Zakirin Azərbaycan ədəbiyyatındakı yeri həm də realist düşüncənin inkişafı ilə bağlıdır. O, Molla Pənah Vaqifdən gələn həyatilik ənənəsini yeni ictimai məzmunla zənginləşdirdi, satirik poeziyanın imkanlarını genişləndirdi. Sonrakı dövrdə Mirzə Fətəli Axundzadənin, Seyid Əzim Şirvaninin və Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında daha geniş inkişaf edən tənqidi ədəbi düşüncənin əvvəlki mərhələsində Zakirin xidmətləri xüsusi qeyd olunmalıdır.
Bu gün Şuşanın küçələrində, Cıdır düzündə, Qarabağın tarixi yaddaşında Zakirin adını xatırlayarkən bir şairin bioqrafiyasından daha geniş bir mənzərə ilə qarşılaşırıq. Onun yaradıcılığı bizə XIX əsrin Qarabağını, insanlarını, münasibətlərini və ağrılarını tanıdır. Zakir öz dövrünün hadisələrini qələmə almışdı, amma insan xislətinin dəyişməyən tərəflərini də görmüşdü. Elə buna görə də onun satirası zaman keçdikcə köhnəlmir.
Böyük sənətkarın mirası haqqında düşünərkən bir həqiqət aydın görünür: tarixdə sözün də öz qəhrəmanları var. Qasım bəy Zakir həmin qəhrəmanlardan biridir. O, qılıncın hökm sürdüyü, nüfuzun və sərvətin insan taleyinə təsir etdiyi bir dövrdə sözün gücünə arxalandı. Şuşadan başlayan bu səs Qarabağın hüdudlarını aşaraq Azərbaycan ədəbiyyatının əbədi yaddaşına çevrildi.
Müəllif: Tural İsmayıl



