Şəkər qamışı tropik və subtropik iqlimdə yetişən hündür, bambuka bənzər bitkidir. Onun gövdəsində çoxlu miqdarda şəkərli şirə toplanır. İnsanlar min illər əvvəl bu şirədən istifadə etməyə başlamışdılar. Şəkər qamışının ilk olaraq Cənub–Şərqi Asiya və Yeni Qvineya ərazilərində yetişdirildiyi düşünülür. Daha sonra bitki Hindistana yayılmış və burada onun şirəsini kristallaşdıraraq şəkərə çevirmək üsulları inkişaf etmişdir. Həmçinin şəkər dərman kimi qəbul edilirdi. Qədim dövrlərdə şəkər nadir olduğundan insanlar onu müxtəlif xəstəliklər zamanı istifadə edirdilər. Hindistandan şəkər istehsalı texnologiyası Yaxın Şərqə yayıldı. Ərəb alimləri və sənətkarları şəkər qamışının becərilməsi və şəkərin hazırlanması üsullarını daha da inkişaf etdirdilər.
Avropada isə şəkər uzun müddət zənginliyin simvolu idi. Orta əsrlərdə adi insanların süfrəsində şəkərə rast gəlmək olduqca çətin idi. Varlı ailələr şəkəri həm yeməklərdə, həm də xüsusi şirniyyatların hazırlanmasında istifadə edirdilər. Hətta bəzi saraylarda şəkərdən hazırlanmış heykəlciklər və bəzək əşyaları nümayiş etdirilirdi. Lakin şəkərin tarixinin acı tərəfi də var. Avropalıların şəkərə olan tələbatı artdıqca şəkər qamışı plantasiyaları xüsusilə Karib hövzəsində və Amerikada sürətlə genişləndi. Bu plantasiyalarda işləmək üçün milyonlarla afrikalı qul zorla gətirildi. “Şirin” hesab etdiyimiz məhsulun istehsalı uzun müddət insanların ağır və məcburi əməyinin hesabına həyata keçirilirdi.
Şəkər qamışının tarixində daha bir maraqlı məqam onun Napoleonla bağlı hekayəsidir. XIX əsrin əvvəllərində Avropada müharibələr və blokadalar səbəbindən qamış şəkərinin əldə edilməsi çətinləşmişdi. Bu vəziyyət Avropada başqa şəkər mənbəyinin axtarışını sürətləndirdi. Nəticədə, şəkər çuğundurundan şəkər istehsalına böyük maraq yarandı. Bu gün mətbəximizdə istifadə etdiyimiz şəkərin tarixində şəkər qamışı ilə şəkər çuğunduru arasında maraqlı bir “rəqabət” də yaranmış oldu.
Şəkər qamışı olduqca məhsuldar bitkidir. Onun gövdəsindən şəkərdən başqa bəzi içkilərin hazırlanmasında istifadə olunan şirə, bioyanacaq istehsalında istifadə edilən maddələr və kağız sənayesində yararlı olan liflər əldə edilir. Hətta şəkər çıxarıldıqdan sonra qalan lifli hissə – bagas yanacaq kimi də istifadə oluna bilər.
Beləliklə, sadə görünən bir stəkan şirin çayın arxasında minilliklər boyu davam edən böyük bir tarix dayanır. Şəkər qamışı insanlara yalnız şirin dad verməyib; ticarətin, kənd təsərrüfatının, texnologiyanın və hətta dünya tarixinin dəyişməsində mühüm rol oynayıb. Bəlkə də ən maraqlısı budur – süfrəmizdə çox kiçik görünən bir qaşıq şəkərin arxasında bütöv bir dünya tarixi gizlənir.
Hazırladı: Mədinə Məcidli
