Yanvarın 14-ü Azərbaycan mədəniyyət tarixinə adi günlərdən biri deyil, mədəni inkişaf düşüncəsində dönüş yaradan mühüm mərhələ kimi düşəcək. Həmin gün Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Mədəniyyət Konsepsiyası rəsmi sənəd qüvvəsini aldı. Sərəncam Azərbaycan Respublikasında milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını təmin edən müasir mədəniyyət modelinin yaradılması, mədəniyyət sahəsində sistemli və dayanıqlı inkişafın təmin olunması məqsədilə imzalanıb.
Hər mühüm sənədin arxasında onu doğuran tarixi şərait dayanır. “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040”ın yaranması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyi, yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyduğu dövrün reallıqları ilə bağlıdır. Xüsusilə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmiş ölkəmizin yeni tarixi mərhələsində bu sənəd mədəniyyətin dövlət siyasətindəki yerini daha da möhkəmləndirir.
“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının həyata keçirilməsi 2026–2030, 2031–2035 və 2036–2040-cı illəri əhatə edən 3 mərhələdən ibarət olacaq.
Konsepsiya Azərbaycan dili, davranış və bilik mədəniyyəti, ədəbiyyat, incəsənət, mədəni irs, milli və mənəvi dəyərlər, tolerantlıq, fərdilik və əlçatanlıq kimi milli mədəni dəyərlərinə yönələcək.
Burada sadalanan hər anlayış – fərdilik, tolerantlıq, əlçatanlıq – mədəniyyəti dar bir “incəsənət” çərçivəsindən çıxarıb cəmiyyətin bütün qatlarına yayan bir fəlsəfənin ifadəsidir.
Konsepsiyanın əsas məqsədi milli kimliyə söykənən, eyni zamanda qlobal mədəni proseslərə açıq olan müasir və dayanıqlı mədəniyyət modelinin formalaşdırılmasıdır. Bu, son dərəcə mühümdür. Burada iki anlayış – milli kimlik və beynəlxalq mühitlə əməkdaşlıq bir-birini qarşılıqlı şəkildə tamamlayan istiqamətlər kimi təqdim olunur. Köklü ol, özün ol, amma dünyaya açıq ol! Bu, asan bir balans deyil, amma Azərbaycan tarixən bu balansı qoruyub saxlamışdır.
Konsepsiyada prioritet istiqamətlər arasında mədəniyyətin həyat tərzinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, elm, təhsil və innovasiyalarla inteqrasiyanın gücləndirilməsi, milli-mənəvi dəyərlərin və mədəni müxtəlifliyin qorunması, rəqəmsallaşma şəraitində ənənəvi ünsiyyət formalarının saxlanılması və mədəniyyətə universal əlçatanlığın təmin edilməsi yer alır.
Bu siyahının içindəki bir detalı xüsusi vurğulamaq lazımdır: universal əlçatanlıq. Mədəniyyət bəlli sosial qruplara aid sahə yox, cəmiyyətin bütün üzvləri üçün əlçatan ortaq dəyər olmalıdır. Bu, konsepsiyanın demokratik ruhunu özündə əks etdirən bir prinsipdir.
İslahatlar çərçivəsində “e-mədəniyyət” portalının yaradılması da nəzərdə tutulmuşdur. Beləliklə, mədəniyyət sahəsində dövlət informasiya resurslarını inteqrasiya etmək və vahid kommunikasiya siyasətini həyata keçirmək mümkün olacaq. Rəqəmsal dövrdə mədəni miras ancaq onlayn məkanda mövcud olduqda geniş kütlələrə çatır. Gənc nəsil kitabxanaya getməsə belə, mədəniyyətə rəqəmsal yolla qovuşa bilməlidir.
Konsepsiyanın ən böyük simvolu Şuşadır. Əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin paytaxtı – xanlar, şairlər, xanəndələr şəhəri Şuşa indi mədəni dirçəlişin mərkəzində dayanır. Bu, tarixi ədalətin bərpası ilə milli gələcəyin qurulmasını üst-üstə gətirən bir seçimdir.
Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin direktoru Əminə Məlikovanın fikrincə, konsepsiyada mədəni diplomatiya xüsusi dövlət tapşırıqlarının sistemi kimi təyin edilmişdir. Konsepsiyada Azərbaycanın ölkə hüdudlarından kənarda mövcud olan mədəni irsinin araşdırılması və diqqətə alınması qeyd edilmişdir. Bu müddəa mühümdür. Deməli, mədəniyyətimizin dünyada tanıdılması təkcə ayrı-ayrı fərdlərin işi deyil, dövlətin öhdəliyidir.
UNESCO-nun dünya irsi və qeyri-maddi mədəni irs siyahılarına daxil edilmiş nümunələr, beynəlxalq mədəni tədbirlərin və festivalların keçirilməsi, eləcə də “Bakı Prosesi” kimi qlobal təşəbbüslər Azərbaycanın mədəniyyət sahəsində artan nüfuzunu göstərir. Muğam, xalça, aşıq sənəti, Novruz bayramı və s. təkcə Azərbaycanın deyil, bəşəriyyətin maddi-mənəvi irsinin bir parçasıdır. Konsepsiya bu nüfuzu sistematik şəkildə genişləndirməyi hədəfləyir.
Konsepsiya mədəni inkişafın yalnız paytaxtla məhdudlaşmayan, bütün regionları əhatə edən balanslı və inklüziv model əsasında həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Regionların mədəni potensialının üzə çıxarılması, yerli yaradıcı mühitin stimullaşdırılması bu yanaşmanın əsas hədəflərindəndir. Bu prinsipin gerçəkləşməsi o deməkdir ki, Şəki, Şuşa, Naxçıvan və digər bölgələrin mədəni potensialı paytaxtın imkanları ilə eyni çərçivədə dəyərləndiriləcək.
Hər strateji sənədin arxasında bir insan modeli dayanır – onun yaratmaq istədiyi gələcəyin insanı. “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040”ın hədəflədiyi insan modeli haqqında ADMİU prorektoru, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Sevil Kərimova danışıb: “Bu gün Azərbaycan gənci keçmişini bilib gələcəyini qurmalıdır. Dünya dəyişir və bu, qaçılmazdır. Lakin tarix göstərir ki, əzəli dəyərlərə güvənən və yeniliklərindən doğru istiqamətdə istifadə etməyi bacaran icmalar daim intibah yaşayırlar”. Bu, konsepsiyanın fəlsəfi özəyidir. İki tərəfi bir arada tutmaq yeni nəslin öhdəsinə düşür. Dövlət bu istiqamətdə bir çərçivə müəyyənləşdirir, onu həyata keçirmək isə insanın, cəmiyyətin iştirakı və sənətin gücündən asılıdır.
Mədəniyyət naziri Adil Kərimli hesab edir ki, “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” strategiyası Azərbaycanın regional prioritetlərini uzunmüddətli milli çərçivəyə inteqrasiya edəcək. Konsepsiyanın milli kimliyin qorunmasını təmin etməsi, eyni zamanda Bakıda və respublikanın hər bölgəsində mədəni infrastrukturu modernləşdirməsi gözlənilir.
Hər xalq keçmişini özündə daşıyır, lakin gələcəyini qura bilən xalqlar yaddaşını mənəvi güc mənbəyi kimi daşıyanlardır. Xalqımız da bu gücün fərqindədir və “Mədəniyyət – 2040” konsepsiyası bunu dövlət iradəsi ilə elan edir.
“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasını analitik müstəvidə dəyərləndirdikdə onun üstün tərəflərini, yenilikçi yanaşmalarını və həyata keçirilməsi prosesində qarşılaşa biləcəyi real çağırışları aydın görmək mümkündür.
Konsepsiyanın ən diqqətçəkən intellektual töhfəsi onun mədəniyyəti yalnız incəsənət və irs kimi deyil, düşüncə sistemi kimi qiymətləndirməsidir. Konsepsiya mədəniyyət anlayışını daha geniş – cəmiyyətin davranış modeli, düşüncə sistemi və bilgi mədəniyyəti kimi çoxşaxəli bir strukturda təqdim edir. Bu sənədin əhəmiyyəti ondadır ki, o, mədəniyyəti aktiv şəkildə formalaşdırılan və idarə olunan milli resurs kimi müəyyənləşdirir.
“Bilgi mədəniyyəti” konsepsiyanın Azərbaycan mədəniyyət siyasətinə gətirdiyi yeni anlayışdır. O, məlumatları doğru şəkildə ayırd edə bilmək, dəyərləndirmək, süzgəcdən keçirmək, tətbiq etmək qabiliyyətidir. Müasir dövrdə informasiya bolluğu şəraitində əsas problem bilginin çatışmazlığı deyil, onun keyfiyyətli seçimi, təhlili və istifadəsidir. Bu baxımdan bilgi mədəniyyəti dezinformasiyaya qarşı immunitet yaradır, tənqidi və analitik düşüncəni inkişaf etdirir, qərarvermə proseslərini daha da rasionallaşdırır. Rəqəmsal çağda bu, siyasi olmaqla yanaşı, həm də mədəni məsələdir.
Konsepsiyanın əsas üstünlüyü budur ki, o, mədəniyyət sahəsini niyyətlər və simvolik bəyanatlar səviyyəsində saxlamır, eyni zamanda ölçülə və izlənilə bilən ardıcıl fəaliyyət xəritəsi təqdim edir. Bu yanaşma yalnız mövcud dəyərləri qorumağa deyil, eləcə də gələcək inkişaf istiqamətlərini formalaşdırmağa xidmət edir.
10 fevral 2026-cı ildə qeyri-hökumət təşkilatlarının birgə qəbul etdiyi bəyannamə konsepsiyanın məqsədlərinə çatmaq üçün strategiyaları təhlil edən, mədəniyyət və elm arasında sistemli əlaqəyə əsaslanan fəaliyyət istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Mədəniyyət Konsepsiyası milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını təmin edən, onları müasir dövrün inkişaf tələbləri ilə əlaqələndirən fundamental strateji çərçivədir. Bu konsepsiya mədəniyyət sahəsini dövlət siyasətinin ayrılmaz istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir və Azərbaycanın sosial rifahına, iqtisadi və mənəvi inkişafına uzunmüddətli töhfə verməyi hədəfləyir.
Bu fikrə bir məqamı da əlavə etmək istərdim: “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Azərbaycan üçün tarixi bir fürsəti ifadə edir. Ölkəmiz ərazi bütövlüyünün bərpası, beynəlxalq arenada mövqeyinin möhkəmlənməsi və iqtisadi imkanlarının artması ilə qazandığı gücü artıq mədəniyyət sahəsinin uzunmüddətli inkişafı üçün səfərbər edir. Bu, vaxtında atılmış mühüm addımdır. Çünki iqtisadi güc təkbaşına yalnız rəqəmlərlə ölçülən statistik göstərici olaraq qalır; mədəniyyətlə birləşdikdə isə o, milli kimliyin ifadəsinə çevrilir.
Azərbaycan özünəməxsus bilgi mədəniyyəti modelini formalaşdırmaqla regionda və daha geniş coğrafiyada intellektual düşüncə mərkəzinə çevrilir. Bu hədəf iddialı görünsə də, əsassız deyil, ölkəmizin tarixi-mədəni irsi onun bu mövqeyə layiq olduğunu təsdiqləyir.
