Kobra effekti dövlət və cəmiyyətdə həyata keçirilən tədbirlərin gözlənilməz nəticələrə səbəb olmasını ifadə edən iqtisadi və sosial anlayışdır. Xüsusilə problemləri həll etmək məqsədilə qəbul edilən qərarların yanlış stimullar yaratması və nəticədə problemin daha da dərinləşməsi zamanı istifadə olunur. Kobra effekti göstərir ki, bəzən bir problemi aradan qaldırmaq üçün tətbiq edilən siyasət insanların davranışına elə təsir edir ki, həmin problem daha da böyüyür. Anlayışın yaranması Britaniyanın Hindistanda müstəmləkə hakimiyyəti dövrü ilə əlaqələndirilir. Rəvayətə görə, Dehlidə zəhərli kobraların sayını azaltmaq məqsədilə hökumət öldürülən hər kobra üçün insanlara mükafat ödəməyə başlayır. İlk baxışdan bu qərar məntiqli görünürdü, insanlar daha çox kobra öldürəcək, bununla da şəhər təhlükəli ilanlardan təmizlənəcəkdi. Lakin mükafat almaq istəyən bəzi insanlar kobra yetişdirərək onları sonradan öldürüb hökumətə təhvil verməyə başladılar. Hakimiyyət bu vəziyyəti aşkar etdikdən sonra mükafat proqramını dayandırdı. Kobra yetişdirənlər əllərindəki ilanları təbiətə buraxdılar və şəhərdə kobraların sayı daha da artdı. Tarixi təfərrüatları tam təsdiqlənməsə də, o, kobra effektinin ən məşhur nümunəsi hesab olunur.
Kobra effektinin əsas səbəbi qərarın nəticələrinin əvvəlcədən düzgün qiymətləndirilməməsi və insanların verilən təşviqlərə uyğun olaraq öz davranışlarını dəyişməsidir. Yəni qərar qəbul edən tərəf problemin yalnız zahiri səbəbini aradan qaldırmağa çalışır, lakin insanların həmin qərara necə reaksiya verəcəyini nəzərə almır. Beləliklə, məqsəd və əldə olunan nəticə arasında ziddiyyət yaranır. Müasir dövrdə də belə hallara rast gəlmək mümkündür. Məsələn, bir müəssisədə işçilərin fəaliyyətini yalnız gün ərzində hazırladıqları sənədlərin sayına görə qiymətləndirsələr, əməkdaşlar keyfiyyətli iş görmək əvəzinə daha çox sənəd hazırlamağa üstünlük verə bilərlər. Eyni şəkildə, məktəbdə müəllimlərin uğurunu yalnız şagirdlərin imtahan nəticələri ilə ölçmək bəzi hallarda biliyin hərtərəfli inkişafından çox, imtahana yönəlmiş tədrisi təşviq edə bilər. Kobra effektinin qarşısını almaq üçün qərar qəbul edilərkən problemin kök səbəbləri müəyyənləşdirilməli, tətbiq edilən tədbirlərin mümkün mənfi nəticələri qiymətləndirilməli və nəticələr davamlı şəkildə izlənilməlidir. Həmçinin, uğurun yalnız bir göstərici ilə ölçülməsindən çəkinmək, şəffaf nəzarət mexanizmləri yaratmaq və zərurət yarandıqda siyasəti dəyişdirmək vacibdir.
Vyetnamda siçovullarla mübarizə də bu anlayışla əlaqələndirilən tarixi nümunələrdəndir. 1902-ci ildə Fransanın müstəmləkə idarəçiliyi altında olan Hanoyda siçovulların sayını azaltmaq üçün onların quyruqlarına görə mükafat verilməsi tətbiq edilmişdi. Məqsəd siçovulları öldürmək və xəstəliklərin yayılmasını azaltmaq idi. Lakin bəzi insanlar mükafat almaq üçün siçovulların quyruqlarını kəsərək onları öldürmədən buraxırdılar. Beləliklə, siçovullar yaşamağa davam edir, hətta çoxalmağa imkan tapırdılar.
Çində sərçələrlə mübarizə kampaniyası isə insan müdaxiləsinin gözlənilməz ekoloji nəticələrini göstərən tarixi hadisədir. 1958-ci ildə Çində başladılan “Dörd zərərvericiyə qarşı mübarizə” kampaniyası çərçivəsində sərçələr kənd təsərrüfatına zərər verən quşlar kimi hədəfə alınmışdı. Onların sayının kəskin azalması bəzi zərərverici həşəratların artmasına şərait yaratdı. Kənd təsərrüfatında ekosistemin qarşılıqlı əlaqələrini nəzərə almadan qəbul edilən qərarların ciddi nəticələr doğura biləcəyini göstərir. Çindəki aclığın səbəblərini yalnız sərçələrə qarşı kampaniya ilə izah etmək düzgün olmaz; aclıqda digər siyasi və iqtisadi amillər də mühüm rol oynayıb.
Müəllif: Mədinə Məcidli
