Dr. Orxan Vəliyev – 9/11/25
Bir daha salam, Səidə xanım,
Elektron məktubunuzu maraqla gözləyirdim.
Fərqli olan yanaşmamızın sonda maraqlı bir müzakirə ilə yekunlaşacağına inanıram.
Bəli, türklük Azərbaycan kimliyinin yeganə hissəsi deyil və belə də qəbul edilməməlidir. Bu qəbildən siyasət bizi irqçi bir yola apara bilər. Uzun müddət müstəmləkə dövrü keçən Azərbaycanda birliyin güclənməsi üçün türklüyün ana kimliyin aparıcı elementi olması məsələnə diqqət çəkməyə çalışıram.
Bilirsiniz, bizim kimliyimizin siyasi və hüquqi adı (buraya dilin, tarixin adı da daxildir) Azərbaycandır! Misal üçün, Şəhriyar, Almas İldırım, Səməd Vurğun vətənə şeir həsr edərkən coğrafi adlandırmanı (Azərbaycan) istidadə ediblər. Ancaq məsələ burasındadır ki, Azərbaycan vətəninə həsr ediləcək şeirdə şair dastanı oğuz dastanınamı söykəyəcək yoxsa İran/fars dastanına? Azərbaycan kimliyinin türkləşdirilməsinə dair mülahizəmin əsasını bu sualda axtarmaq olar.
Bunu dəyişmək nə mümkündür, nə də faydalıdır. Bununla bərabər, əgər Azərbaycan böyümək istəyirsə, müstəmləkə keçmişi ilə Rusiya və digərləri ilə yeni düşmənçilik yaratmadan hesablaşmağı bacarmalıdır. Bu çərçivədə tarixə dair yanaşmada çevrilmə də qaçılmaz görsənir.
Aydın məsələdir ki, bu yeni bir istablişment deməkdir. Həm müstəmləkə ilə hesablaşmaq həm də yeni istablişment üçün motor gücü məhz türklük narratividir.
Digər tərəfdən türklüyə dair arqumentasiyamın təməli ana kimliyin (Azərbaycanlılıq) siyasi və hüquqi varlığında bir dəyişikliyi ehtiva etmir. Hipotezim belədir ki, türklüyü özündə aparıcı element kimi ehtiva edən Azərbaycanlı kimliyinin (ədəbiyyat, tarix vs.) təməlləri daha sağlam olacaqdır. Çünki bu coğrafiyadakı min illik türk varlığını başqa cür sahiblənmək mümkün olmayacaqdır.
Hörmətlə, Orxan
Dr. Səidə Şərifova – 13/11/25
Salam, Orxan müəllim.
Başım çox qarışıq olduğundan məktubunuza gec baxa bildim.
Tamamilə razıyam ki, ölkəmizin siyasi və hüquqi adını dəyişməyə heç bir ehtiyac yoxdur, Azərbaycan adı kimliyimizi tam ifadə edir. Zatən müdafiə etdiyim də budur. Qonşularla münasibətlərimizdə isə düşmənçilik ritorikasından ciddi şəkildə çəkinməliyik, bir müharibədən canımızı güclə qurtarmışıq (ümid edirəm).
Amma yeni “establishment”in sadəcə türkçülük üzərində qurulmasını qismən təhlükəli hesab edirəm. Bu məsələdə, icazənizlə, sizinlə razılaşmayım. Biz artıq yeni qurulan deyil, beynəlxalq sistemin bir hissəsinə çevrilmiş (və ya çevrilməkdə olan) ölkəyik. Bu mərhələdə sırf bir etnik mənşəni mərkəzə qoyan millətçilik modelinin uzunmüddətli perspektivdə müəyyən problemlər yarada biləcəyini düşünürəm. Məsələn, Türkiyədə yalnız türklük üzərində qurulmuş milli kimlik modeli (başlanğıcda mütləq qaçılmaz idi) uzun müddət sabitliyi təmin etsə də, son illərdə ciddi gərginlik mənbəyinə çevrilib. Çoxetnoslu cəmiyyətlərdə bir etnik kimliyin həddindən artıq mərkəzləşdirilməsi zamanla müəyyən sosial və siyasi gərginliklər yaradır. Çünki artıq XXI əsrdir və bu əsr XX əsrdən fərqlidir. Ona görə də biz də bu prinsipi əsas götürsək sadəcə zaman itirə bilərik və müəyyən problemlərlə üzləşə bilərik. İnkişaf etmiş və ya inkişaf etməyi əsas hədəf götürən dövlətlərdə vətəndaşlıq əsaslı model daha dayanıqlı model sayılır və düşünürəm ki, biz də bu istiqamətdə irəliləməliyik. Yəni, motor gücü məhz bu olmalıdır. Bu bütün etnik kimlikləri vahid hüquqi-siyasi kimliyin çərçivəsində birləşdirir. Azərbaycanlı! Yerləşdiyimiz coğrafi regionu da nəzərə alsaq türkçülük ideyasının ifrat qabardılması gələcəkdə daxili və regional balans baxımdan müəyyən xoşagəlməz nəticələr doğura bilər.
Məktubunuzda diqqətimi çəkən xüsusi bir məqam oldu. Yazırsınız ki, “Azərbaycan vətəninə həsr olunmuş şeirdə şair dastanı oğuz dastanına söykəyəcək, yoxsa fars dastanına?” Düşünürəm ki, burada mənim mövqeyimlə bağlı kiçik bir anlaşılmazlıq yaranıb. Mən heç vaxt “fars narrativi”ni təklif etməmişəm. Ümumiyyətlə, “fars” anlayışı tamamilə başqa bir anlayışdır və İranilik və yaxud şimal-qərbi İran mənşəlilik qətiyyən farslıq demək deyildir (bu barədə ayrıca müzakirə edərik). Mənim diqqət çəkməyə çalışdığım məsələ etnik-tarixi formalaşma ilə sosial-mədəni kimliyin eyni anlayışlar olmaması və onların düzgün istifadə edilməsinin vacibliyidir. Bir xalqın formalaşmasında iştirak etmiş tarixi qatların öyrənilməsi və qəbul edilməsi həmin xalqın bugünkü mədəni kimliyini dəyişdirmək mənasına gəlmir. Azərbaycan xalqının formalaşmasında fərqli etnik-mədəni layların iştirak etdiyini söyləmək bizi nə oğuz irsindən uzaqlaşdırır, nə də hansısa “fars kimliyi”nə yaxınlaşdırır. Sadəcə tarixə daha mürəkkəb və çoxqatlı baxmağa çağırır. Əgər Azərbaycan xalqının formalaşmasında müxtəlif etnik-mədəni laylar iştirak edibsə, onların tanınması və öyrənilməsi niyə mütləq şəkildə oğuz irsinin alternativi kimi qəbul edilməlidir? Məncə, bu ikisi bir-birini istisna etmir. Azərbaycan mədəniyyəti və tarixi yalnız oğuz dastanlarından ibarət də deyil. Bəs Nizamini, Füzulini, Nəsimini nə edək? Babəki, Cavanşiri və bu torpaqlarda yaşamış digər tarixi şəxsiyyətləri necə izah edək? Zənnimcə, onların hamısı Azərbaycanın tarixi yaddaşının və mədəni irsinin bir hissəsidir.
Siyasətçi və ya tarixçi deyiləm, ona görə də bəzi məqamlarda səhvlər edə bilərəm, sadəcə bu sahədə kifayət qədər oxuyan və araşdıran biri kimi fikirlərimi bölüşürəm.
Hörmətlə, Səidə Ş.
Dr. Orxan Vəliyev – 14/11/25
Bir daha salam, Səidə xanım,
Düşünürəm ki, biz bu məktublaşmanı davam etdirməliyik. Məktublaşma bitəndən sonra müəyyən redaktədən keçmək şərti ilə MİMTA–da nəşri planlaşdırılan “Kimlik” kitabımda nəşr edilə bilər. Buna müzakirə tamamlandıqdan sonra bir daha dönə bilərik.
Məktubunuzdakı ümumi yanaşmaya dair etirazım yoxdur.
Sadəcə detallar var ki, izninizlə onları izah etməyə çalışacağam.
Əvvala “modern istablişment” birbaşa millətçilik vasitəsilə formalaşdırılıb və kilsəni əvəzləyən və sekülarizmi təmsil edən millətlər də modern siyasi təşkilatlanmanın mərkəzi, legitimləşdirici prinsipi olaraq müəyyən edilib. Misal üçün, dövlətlər müəyyən coğrafiyada özünəməxsus milli kimlik əsasında formalaşdırılır. Bu özünəməxsusluğun əsasında milli rəmzlər və simvollar (dil, bayraq, vətən vs.) dayanır. Başqa bir misal milli maraqlardır. Millətlər vətandaşlıq institutu çərçivəsində mərkəzi prinsip olduğundan hökumətlər milli maraq naminə hərət edirlər. Ancaq kəskin, aqressiv, irredenist millətçiliyin zərərinə dair sizinlə razılaşa bilərəm. Əks halda, vətəndaşları konsolidasiya edəcək dövlət millətçiliyinə ehtiyac olduğu bir dövrdə bu fikirlə icazənizlə razılaşmaq istəmirəm.
Yanaşmamı icazənizlə təkrar açıqlayım:
- Tədqiqatçılar tərəfindən istifadə edilən məşhur bir ifadə var ki, modern dünya millətçilik vasitəsilə formalaşdırılmışdır. Bu özlüyündə bir aksiomadır. Ancaq millətçiliyin siyasətdə istifadə edilməsi də fərqlənməlidir:
- Quruculuq mərhələsi: sərt millətçi diskurs, Atatürkün etdiyi kimi;
- İnkişaf və inteqrasiya mərhələsi:quruculuq dövrünün sərt millətçi diskursunun daha yumşaq mərhələyə keçməsi və kəskin arqumentlərin tədrisi inteqrasiyaya açıq siyasətlə əvəzlənməsi.
Ümumiyyətlə, iki əsrə yaxın birbaşa (Çarlıq) və dolaylı (SSRİ) olaraq müstəmlə altında yaşamış, beləliklə uzun əsrlərdir yaşadığı torpaqda nizam qurub suveren ola bilməyən Azərbaycan xalqı üçün Qarabağ zəfəri həlledicidir. Bu imkan verir ki, müstəmləkənin izlərinin milli kimlikdə (tarix, ədəbiyyat, sənət, dil, kültür) silinməsinə nail olunsun. Bu isə Azərbaycan kimliyinin aparıcı elementi olan türklüklə mümkün ola bilər.
Azərbaycan xalqının mayası bu mənada türklükdür. Misal üçün folklorumuz, dastanlarımız və s. Qaldı ki, bu türklük özü də etnik bir məsələ deyil. Nə üçün türklük olmalıdır? Çünki Çarlıq və SSRİ hâkim ola bilmək üçün məhz kimlikdən türklüyü çıxarmışdır. Bu mənada düşünürəm ki, quruculuq mərhələsindən keçdiyimiz bu ərəfədə türklüyün motor gücü olması qaçılmazdır. Türkiyə ilə özümüzü müqayisə etməməliyik. Onlar artıq bir əsri arxada qoyub, inkişaf mərhələsinə daxil olublar. Türkiyədə Atatürkün formalaşdırdığı türk milli kimliyi də zənn edildiyi kimi uğursuz olmayıb. Hazırda həmin kimliyin müəyyən dəyişikliklərlə davam etdiriləcəyini müşahidə edirik. Azərbaycanda isə həmin siyasi və hüquqi kimlik Azərbaycanlılıq olaraq varlığını və əhəmiyyətini mühafizə etməyə davam edir.
Azərbaycanda millətçi diskursun da tamamilə rusiya və iran əleyhdarı bir mövqedə durmasının da doğru olmadığını düşünürəm. Əksinə, daha çox keçmişə əsasən Çar və mümkün qədər SSRİ dövrünə fokslanmaq lazımdır. Beləliklə, Azərbaycan kimliyinin motoru olacaq türklük keçmişin asılılıq izlərini silməklə yanaşı bugün də sağlam bir birlik qazanmasına xidmət edə bilər.
“Kürəkçay”dan başlayaraq müstəmləkə Azərbaycan kimliyinin ana məsələsi olan türklüyü zəiflətmişdir. Halbuki millətlər XVIII və XIX əsrlərdə yeni yaratdıqları dövlətlərdə milli hakimiyyətlərini (suverenlik) təmin və təsis etdilər.
İki nüansa dair fikrimi ifadə etdikdən sonra məktubumu tamamlayacam.
- Azərbaycan kimliyinin müxtəlif kimliklərdən ibarət olmağı ilə bağlı fikrinizi sonuna qədər dəstəkləyirəm. Milli kimlik müxtəlifliklərin toplamından ibarət sosial-siyasi bir gerçəklikdir. Lakin bu kimliyin dominant ünsürü olmalıdır. Ana kimlik olan Azərbaycanlılığın təməli/gücü isə türklükdür (türk millətçiliyi deyil).
- Azərbaycan mədəniyyəti tamamilə oğuz dastanı demək deyil. Bu fikirlə razıyam. Əks halda, keçmişə dair bir tərəfli, funksional, inkluziv olmayan bir tarixşünaslığı müdafiə etmiş olarıq. Üzərində durduğum məqam odur ki, Azərbaycan xalqının sosial hafizəsində olan və gündəlik həyatda Babək, Cavanşir kimi onun üçün o qədər də açıq olmayan keçmişlə müqayisədə türklüyün zəif varlığıdır. Nizami, Füzuli, Nəsimi isə elə oğuz tayfalarının qurduqları dövlətlərin dövründə yazıb yaradıblar. Yəni sosial, siyasi–hüquqi nöqteyi nəzərdən türk olaraq qəbul edilə bilərlər.
Hörmətlə, Orxan V.
Dr. Səidə Şərifova – 25/11/25
Orxan müəllim, salam.
Yenə gec cavab yazdığım üçün üzrlü hesab edin, bu aralar işlərim bir qədər çox və qarışıqdır.
Mövzunu aydın şəkildə izah etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Türklük və türkçülük arasındakı fərqi də açıqlamağınız faydalı oldu. Nəşr məsələsinə gəldikdə isə, doğrusu, özümü bu sahədə yetərincə bilikli saymıram. Sadəcə tarixə olan hədsiz marağım məni bu kimi müzakirələrə çəkir və sizinlə fikir mübadiləsi aparmaq xoşdur.
Fikrimcə, Azərbaycan hazırda təkcə quruculuq mərhələsində deyil, sanki həm quruculuq, həm də inkişaf mərhələsi eyni anda yaşanır. Bu səbəbdən kimliyi formalaşdıran motor gücünün yalnız türklüyə əsaslanması məndə bir qədər narahatlıq yaradır, sanki bizi irəliyə aparmaq əvəzinə gələcəkdə daha böyük çətinliklərlə üzləşdirə bilər (XXI əsr daha mürəkkəbdir).
Müharibələr təbiidir ki, kimliyi daha sərt edir, bu da müəyyən dövr üçün qaçılmazdır və hazırda biz bu mərhələdəyik. Amma uzunmüddətli dövrdə dövlətçilik onu idarə etməyi bacarmalı və daha davamlı bir çərçivəyə salmağa çalışmalıdır.
Demək istədiyim əsas məqam budur ki, sosial-mədəni keçmişimizlə formalaşmış etnik türk kimliyimizi əlbəttə ki, lazım olacaq qədər gücləndirməliyik. Buna qətiyyən etirazım yoxdur. Məni düşündürən məsələ onun siyasi bir instrument kimi istifadə olunmasından çox, zamanla həmin instrumentin məqsədin özünə çevrilməsi ehtimalıdır. Türklük cəmiyyətin özünüdərki və tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir, lakin dövlətin uzunmüddətli inkişaf modeli daha geniş və inkluziv olan Azərbaycanlılıq üzərində qurulmalıdır. Türkiyədə çoxluğun dominantlığının, yalnış iştiqamətə yönəlib, gətirdiyi son vəziyyətlər də bunu dəstəkləyir. Əks halda, tarixi və etnik mürəkkəbliyimizi kölgədə qoymaqla gələcəkdə həm daxildə, həm də xaricdə müəyyən çətinliklərlə üzləşə bilərik. Bu halda tarixi iddialar üçün zəmini də qismən özümüz yaratmış oluruq. Çünki çox rahat şəkildə “siz XI əsrdə və sonralar gəlmisiniz…” kimi arqumentlərlə üz-üzə qalırıq və cavab imkanlarımız məhdudlaşır. Halbuki, əvvəlki məktubda da qeyd etdiyim kimi, bugünkü Azərbaycan xalqı bu coğrafiyada yaşamış müxtəlif tarixi əhali qruplarının və sonrakı miqrasiyaların uzunmüddətli qarışması nəticəsində formalaşmışdır. Tarixi ardıcıllığın dəqiq qurulmaması və insanların yaddaşından silinməsi gələcəkdə çox real siyasi nəticələr doğura bilər. Məsələn, bizim Qafqaz Albaniyası irsini vaxtında müdafiə etməməyimiz ermənilərə həmin mirası “özününküləşdirmək” imkanı verdi və bu günə qədər bölgədə müxtəlif mədəni və tarixi iddiaların əsasına çevrildi.
Yəni kimliyin tarixi davamlılığını özümüz və düzgün şəkildə qurmayanda və onun detallarını açıq şəkildə təqdim etməyəndə (müxtəlifliyi, reallıqları gözardı edəndə), yaranan boşluğu başqaları rahatlıqla doldurur və ya bundan siyasi təzyiq aləti kimi istifadə edirlər. Bu səbəbdən düşünürəm ki, sosial-mədəni etnik kimliyimiz, türklük, bizim dayaq sütunumuzdur, amma indi gələcəyimizin təməli kimi tarixi və hüquqi kimliyimizi, “Azərbaycanlı”lığı, ön plana çıxarmalıyıq və bunu formalaşdıran qatları açıq şəkildə qəbul və təqdim etməliyik. Azərbaycanlılıq, həm tariximizi, həm kimliyimizi, həm də ölkədəki müxtəlifliyi (etnik qrupları, kiçik xalqları və s.) davamlı şəkildə birləşdirən və gələcəkdə yarana biləcək iddiaların qarşısını alan bariyer olmalıdır.
Əlavə olaraq qeyd edim ki, sosial şəbəkələrdə müəyyən tarixi abidələr, hadisələr, coğrafi faktlar və s. ilə bağlı əcnəbi səhifələrin paylaşımlarında çox rast gəlirəm. Bizim gənclər və ümumiyyətlə Azərbaycandan rəy yazanların əksəriyyəti tariximizi qətiyyən bilmir, etnik kimliyi, milli kimliyi və s. fərqləndirə bilmir, bölgədə eradan əvvəl və ya eramızın əvvəllərindəki hadisələrlə bağlı yazılanlara, paylaşımlara, indiki kimliyimiz çərçivəsindən yanaşaraq, pafoslu, çox məntiqsiz cavablar yazırlar, məntiqli cavab alanda isə gücləri, təəssüf ki, ancaq söyüşlər yazmağa çatır. Bunlar çox üzücü və ölkəmizin adına xələl gətirən faktlardır.
Hörmətlə, Səidə Ş.
Dr. Orxan Vəliyev – 26/11/25
Salam, Səidə xanım,
Razıyam ki, Azərbaycan sadəcə quruculuq yox, eyni zamanda inkişaf mərhələsindən (sülh, rəqəmsal inkişafla bağlı stragegiya vs.) keçir.
İcazənizlə keçim əsəs mətləbə.
Başlanğıcdan bəri narahatlığımızın (türklüyün yaxud millətçiliyin tək rəng kimi qabardılması) ortaq olduğunu sezmişəm. Ancaq xırda məsələlərdə fərqli mövqelərimiz var. Deməli Bernard Lüis “Emergence of Modern Turkey” kitabında yazır ki, modern türkiyənin əsası üç məsələdir. Onlardan biri də türklükdür. İndi bayrağın rənglərindən də aydın olduğu kimi Azərbaycan kimliyini üç sac ayağa vardır. Türklük də onlardın birincisi olaraq öz yerini alıb. Lakin nə bayraq nə də türklük 70 il görünməmişdir.
Məsələ burasındadır ki, Çar və Sovet dövrü (təəssüf ki, tarixçilər bunu o qədər də yazmayıb) müasirləşməni öz məqsədi üçün olsa belə, rahat buraxsa da türklük və müsəlmanlığın kimlikdə yerini eliminə edib. Burada xüsusilə türklükdən (türklük–türkçülük fərqini müzakirə etmişdik. Türkçülük = Türkiyə, Türklük = Türk Dünyası) danışmaq lazımdır.
Ancaq türklük eliminə edildiyi üçün azərbaycançılıq da Stalinin hazırlatdığı məqsədə xidmət etmiş olur. Bu nə deməkdir? Tarixçiləri oxuduğumuzda tarixin əsasən türklükdən ayrı yazıldığını müşahidə edirik. Halbuki türklük kimliyin immun sistemini formalaşadıran fikirdir və son iki əsrdə, xüsusilə 70 illik sovet dövrü və müstəqillik illərində siyasi narrativə təsir edə bilməmişdir. Siz də mətkbunuzda çoğ doğru olaraq türklüyü “dayaq nöqtəmiz” olaraq ifadə edirsiniz. Bu mənada yanaşmamın təməli ondan ibarətdir ki, türklüyü mənimsəyən Azərbaycan kimliyi sovet tarixşünaslığının diqtəsi olan Manna, Midiya kimi keçmişi (çıxartmağı tələb etmirəm) prioritet hesab etməz.
Bununla bərabər, kimliyin (dilin, tarixin, ölkənin adının) birbaşa türklüklə əlaqəli olmalı olduğunu iddia etmədiyim kimi qəbul da etmirəm. Sadəcə deyirəm ki, Azərbaycan əsgərinə hansı dastandan danışmalıyıq? “Dədə Qorqud” yoxsa Manna, Midiya və s. Əgər türklük mərkəzdə olmasa, o zaman İranın farsçı islamçılığına, rusyanın avrasyaçılıq adı altında pan-slavizminə, gürcü və ermənilərin də pan millətçiliklərinə qarşı qoya bilmərik. Misal üçün, biz İranda Azərbaycanlıların strateji vəzifələrdə irəli çəkildiyindən qürurlanırıq. Ancaq İran bir Azərbaycan yaxud türk dövləti deyil.
Sonradan gəlmək (Səlcuqlular vs.) məsələsinə gəldikdə bizim əlimizdə ABŞ kimi nümunə var. Sabah-biri gün orada “Thanksgiving” bayramıdır və oranın əvvəlki yerliləri daxil hər kəs bu bayramı qeyd etməyə məhkumdur! Yəni əgər sizin dövlətiniz gücdürsə, o zaman nə vaxt gəldiyinizə dair məsələdən narahat olmamaq lazımdır. Qaldı ki, Albaniya məsələsində də tam istədiyimizə nə qədər çalışsaq da nail ola bilmərik. Onun üçün dövlətin sərt gücü, kimliyin davamlılığı üçün türklüyə vurğu etmək lazımdır. Zəfər günündə (2025) Xəzər Universitetinə gəlmiş dağ yəhudi icmasının rəhbəri bizdən fərqli olaraq çıxışında türklükdən, türklərin daima, tarixən tolerant olduğundan danışdı və türklüyə dair şeir dedi. Misal, mən etnik olaraq türk/oğuz olaraq etnik və dini azlıqların varlığından narahat olmadığım kimi onların sosial, kimlik, dini haqlarının da bərabər hüquqlu şəkildə təmin edilməsi tərəfdarıyam. Lakin dövlətin ana kimliyi, söykəndiyi əsas narrativ nə olanda bizim bir cavabımız olmalıdır. Misal Azərbaycan bir türk dövlətidir. Ancaq bizim tarix, siyasi elm çərçivəsində buna tutarlı əsaslandırmamız yoxdur.
Cavabınızı səbrsizliklə gözləyəcəm.
Hörmətlə, Orxan
[1] Türk tədqiqatçı Turhan Dilmaç Sovet dövründə kimlik (tarix) inşasını Özbəkistan çərçivəsində tədqiq etmişdir. Ətraflı bax., Dilmaç, T. (2019). Özbekistan’da Ulus Kimlik-Dış Politika İlişkisi. İstanbul: Ötüken Neşriyat. s.
[2] Türklərin istər Azərbaycan istərsə də Anadoludakı varlığına dair Hunlardan, hətta daha qədimə getdiyi iddia edilən araşdırmalar tarixçilər tərəfindən irəli sürülmüşdür. Lakin bu həm bizim mövzudan kənar olduğundan həm də biz tarixçi olmadığımızdan bu mövzunu kənar tuturam.
[3] Ətraflı bax., Valiyev, O. və Hüseynov, E. “Post-Conflict Transformation In Azerbaijan: Rethinking The Politics Of Nationalism And Rewriting History”, 7(4), 2025, 393-408. https://dergipark.org.tr/en/pub/erj/issue/95425/1813982
