XV əsrin sonu Azərbaycan və Yaxın Şərq tarixində siyasi parçalanmanın dərinləşdiyi bir mərhələ idi. Teymurilərdən sonra bölgədə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu siyasi birlikləri meydana çıxmış, lakin onların hakimiyyət modeli uzunmüddətli sabit mərkəzləşməni tam təmin edə bilməmişdi. Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin ölümündən sonra başlayan hakimiyyət mübarizəsi isə dövlətin siyasi və hərbi imkanlarını ciddi şəkildə zəiflətdi. Məhz belə şəraitdə Ərdəbil Səfəvi şeyxliyi dini nüfuzdan siyasi hakimiyyət iddiasına keçmək üçün əlverişli imkan əldə etdi.
Səfəvilərin yüksəlişini dini hərəkatın genişlənməsi ilə izah etmək kifayət deyil. Burada üç əsas amil bir-birini tamamlayırdı: Ərdəbil şeyxlərinin formalaşdırdığı ideoloji nüfuz, Qızılbaş tayfalarının hərbi-siyasi dayağı və bölgədə mövcud hakimiyyət böhranı. Şah İsmayıl bu üç amili vahid siyasi layihəyə çevirməyi bacardı. Onun əsas tarixi uğuru ərazilər fəth etməsi deyil, müxtəlif tayfa və siyasi qüvvələri yeni hakimiyyət mərkəzi ətrafında birləşdirərək dövlət yaratması idi.
Şah İsmayılın siyasi səhnəyə çıxışı son dərəcə sürətli oldu. 1499-cu ildə Lahicandan çıxan gənc İsmayıl qısa müddət ərzində öz tərəfdarlarını ətrafında topladı, Şirvana yürüş etdi və ardınca Ağqoyunlu qüvvələri ilə qarşılaşdı. 1501-ci ildə Şərur döyüşündə Ağqoyunlu Əlvənd Mirzənin məğlub edilməsi Səfəvilərin qarşısında əsas siyasi yolu açdı. Həmin il Təbrizin ələ keçirilməsi və İsmayılın şah elan olunması artıq yeni dövlətin faktiki qurulduğunu göstərirdi.
Təbrizin seçilməsi ayrıca siyasi məna daşıyırdı. Şəhər Azərbaycanın ən mühüm siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən biri olmaqla yanaşı, əvvəlki dövlətlərin də paytaxtı olmuşdu. Buna görə Səfəvilərin Təbrizə daxil olması sadəcə hərbi qələbə deyildi; əvvəlki siyasi irsin üzərində yeni hakimiyyətin qurulması idi.
1501-ci ildən sonra Səfəvi hakimiyyətinin genişlənməsi sürətlə davam etdi. Şah İsmayıl 1503-cü ildə Həmədan yaxınlığında Ağqoyunlu Murad Mirzəni məğlub etdi, daha sonra İranın mərkəzi və cənub ərazilərinə nəzarəti genişləndirdi. 1508-ci ildə Bağdadın tutulması ilə Səfəvi hakimiyyəti regionun əsas siyasi güclərindən birinə çevrildi. 1510-cu ildə Mərv döyüşündə Şeybani xanın məğlub edilməsi isə Səfəvilərin şərq istiqamətində də ciddi üstünlük qazandığını göstərdi.
Lakin sürətli yüksəliş yeni geosiyasi rəqabəti də qaçılmaz etdi. Osmanlı imperiyası ilə Səfəvi dövləti arasında siyasi və hərbi qarşıdurmanın əsas səbəbləri məzhəb fərqləri deyildi. Anadolu və İraq üzərində nüfuz, ticarət yollarına nəzarət və regionda siyasi üstünlük uğrunda mübarizə də qarşıdurmanın mühüm komponentləri idi. 1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə Osmanlı ordusunun qələbəsi Səfəvilərin genişlənməsini məhdudlaşdırdı və göstərdi ki, yeni dövlət artıq özündən daha böyük imperiya ilə uzunmüddətli rəqabət aparmalı olacaq.
Bununla belə, Çaldıran Səfəvi dövlətinin strateji əhəmiyyətini aradan qaldırmadı. Şah İsmayılın ölümündən sonra da Səfəvi siyasi sistemi yaşadı və sonrakı hökmdarlar dövründə daha institusional xarakter aldı. Paytaxtın əvvəl Qəzvinə, daha sonra İsfahana köçürülməsi də dövlətin coğrafi və siyasi imkanlarının genişlənməsinin göstəricisi idi.Səfəvi dövlətinin tarixdəki əsas əhəmiyyəti onun uzunmüddətli siyasi xəritə formalaşdırması ilə bağlıdır. XVI əsrin əvvəllərində Təbrizdə qurulan hakimiyyət tədricən geniş əraziləri əhatə edən imperiyaya çevrildi və regionun sonrakı tarixinin əsas siyasi aktorlarından biri oldu. Şah İsmayıl isə bu prosesin başlanğıcında dayanan hökmdar kimi tarixə düşdü.
1501-ci ildə Təbrizdə qurulan Səfəvi dövləti Azərbaycan dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələlərindən biri kimi siyasi birliyi, mərkəzləşmiş hakimiyyəti və milli dövlətçilik ənənəsinin güclənməsini təmin edən tarixi dönüş yaratdı. Şah İsmayılın yaratdığı dövlətçilik irsi Azərbaycan tarixində siyasi yaddaşın, dövlətçilik düşüncəsinin və milli özünüdərkin formalaşmasında mühüm iz qoyaraq sonrakı əsrlərə qədər uzanan böyük tarixi xəttin əsas sütunlarından birinə çevrildi.
