Bəzi kitablar var, onları oxuyub bitirmirsən. Sadəcə son səhifəni çevirirsən və kitab sənin içində davam edir. Sanki müəllif hekayəni haradasa yarımçıq saxlayıb gedir, qalanını isə oxucunun vicdanına, yaddaşına və həyatına tapşırır. Selincerin “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” romanı mənim üçün məhz belə kitablardan oldu.
Əslində, bu, ilk baxışdan bir yeniyetmənin hekayəsidir. Amma bir az dərinə gedəndə görürsən ki, söhbət təkcə yeniyetmədən getmir. Söhbət insanın böyüdükcə itirdiyi şeylərdən gedir. Uşaqlıqdan böyüklüyə keçid bəzən yaşın artması deyil, içindəki saflığın yavaş-yavaş öldüyünü hiss etməkdir. İnsan böyüyür, amma bunun müqabilində dünyanı daha yaxşı anlamaq əvəzinə, bəzən onun saxtalığına uyğunlaşmağı öyrənir.
Holdenin etirazı da elə buna qarşıdır.
O, dünyanı dəyişmək üçün böyük ideyalar irəli sürmür. Siyasi proqramı yoxdur, fəlsəfi sistem yaratmır, insanlığın xilası üçün resept vermir. Onun etirazı daha sadə və buna görə də daha ağrılıdır: “Niyə hamı belə saxtadır?”
Bəlkə də romanın ən güclü tərəfi budur. Holden dünyanı olduğu kimi qəbul edə bilmir. Amma dünyanı dəyişdirəcək qədər güclü də deyil. İki dünyanın arasında qalır. Uşaqlığın təmizliyini itirmək istəmir, böyüklərin dünyasına isə inanmaq istəmir. Onun faciəsi də məhz buradan başlayır.
Mənə görə, romanın “uçurum”u təkcə uşaqların düşə biləcəyi fiziki bir uçurum deyil. O uçurum insanın içindədir. İnsan böyüdükcə ora yaxınlaşır. Bir tərəfdə səmimiyyət, sadəlik, inam və uşaqlığın təmiz baxışı dayanır. Digər tərəfdə isə hesab, maraq, yalan, nümayiş və sosial maskalar.
Holden isə həmin uçurumun kənarında dayanıb uşaqları oradan qorumaq istəyir.
Bəlkə də insanın həyatında ən böyük faciələrdən biri budur: bir gün başqalarını uçurumdan qorumaq istəyərkən özünün də uçurumun kənarında dayandığını anlayırsan.
Romanı oxuyarkən düşündüm ki, biz böyüməyi çox vaxt yanlış anlayırıq. Böyümək mütləq dəyişmək demək deyil. Daha çox qazanmaq, daha çox tanınmaq, daha çox danışmaq, daha çox insan tanımaq da böyüməyin göstəricisi deyil. Bəzən insanın həqiqi böyüməsi öz içindəki uşağı tamamilə öldürməməsidir.
Çünki insanın içindəki uşaq yox olanda hər şey qaydasında görünə bilər. İşin, pulun, statusun, münasibətlərin, gündəlik həyatın olar. Amma nəyəsə təəccüblənmək, nəyəsə inanmaq, haqsızlığa əsəbiləşmək, saxtalığa etiraz etmək qabiliyyətini itirərsən.
Və ən təhlükəlisi də budur: saxtalığa o qədər öyrəşərsən ki, bir müddət sonra öz saxtalığını belə görməzsən.
Selincerin romanında məni ən çox düşündürən məsələ də budur. Holden mükəmməl insan deyil. O, ziddiyyətlidir, əsəbidir, bəzən ədalətsizdir, bəzən özünün də nifrət etdiyi davranışları göstərir. Amma onun bütün bu qüsurlarının arxasında bir həqiqilik axtarışı var. O, heç olmasa saxtalığa uyğunlaşmaq istəmir.
Bəlkə də buna görə Holden bizə rahatlıq vermir.
Çünki onun sualları bir müddət sonra bizim suallarımıza çevrilir.
Biz nə vaxt dəyişdik?
Nə vaxt başqalarının gözündə necə göründüyümüz, həqiqətən kim olduğumuzdan daha vacib oldu?
Nə vaxt səmimiyyəti sadəlövhlük, mərhəməti zəiflik, susmağı isə müdriklik adlandırmağa başladıq?
Və ən əsası: nə vaxt uşaqlığımızı itirdik?
“Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” mənim üçün buna görə sadəcə bir yeniyetmənin daxili dünyasını təsvir edən roman deyil. Bu, insanın özünə qarşı yazılmış səssiz bir ittihamdır. Kitabı bağlayandan sonra Holden haqqında düşünməkdən çox, özümüz haqqında düşünməyə başlayırıq.
Bəlkə də ədəbiyyatın ən böyük gücü elə budur.
Yazıçı sənə cavab vermir. Səni öz suallarınla baş-başa qoyur.
Və bəzən ən ağır sual da budur: Biz uşaqları uçurumdan qoruyuruq, yoxsa onları özümüzün düşdüyümüz uçuruma doğru aparırıq?
Romanı oxuyarkən bir şeyi daha aydın hiss etdim: insanın ən böyük itkisi uşaqlığını itirməsi deyil. Uşaqlıqda sahib olduğu həqiqət duyğusunu itirməsidir.
Çünki uşaqlıq keçir.
Amma insanın içindəki həqiqət hissi ölməməlidir.
Bəlkə də çovdarlıqda uçurumun kənarında dayanmaq istəyən Holden də, əslində, bütün həyatı boyu bunu axtarırdı: dünyanı xilas etmək yox, dünyanın içində insan olaraq qala bilmək.
Və bəlkə də hər birimiz həyatın hansısa mərhələsində həmin uçurumun kənarında dayanırıq.
Sadəcə hamımızın əlindən tutacaq bir Holden olmur.
