Əzizə Cəfərzadənin “Hun dağı” əsəri ilk baxışda tarixi yaddaşın bir bədii təcəssümü kimi görünür. Amma əsər bir az dərinə endikdə başqa bir həqiqəti açır. İnsan yalnız yaşadığı dövrün deyil, həm də yaşatdığı kökün davamıdır. Hun dağı burada təkcə təbiət mənzərəsi deyil, o, minillərin dilə gəlmiş halıdır. Daşda donmuş tarix, sükutda gizlənmiş hekayə, küləyin hər əsintisi ilə insana “haradan gəlmisən?” sualını xatırladan sirli bir varlıqdır. Cəfərzadə dağın bu təbiətini həm əlçatmaz, həm də yaxın, həm sərt, həm də şəfqətli tərəflərini elə ustalıqla birləşdirir ki, Hun dağı sanki canlı bir obraz kimi oxucunun qarşısında dayanır. O dağın üzərində əsrlərin izləri var: köç yolçularının addım səsləri, yorulmuş döyüşçülərin nəfəs izləri, eləcə də o torpaq uğrunda dua edən nəsillərin səsi. Beləcə, dağ bir tarix kitabına çevrilir, amma kağızdan yox, torpaqdan yazılmış bir kitab.
Əsər bizi məcbur edir ki, bu sualı verək: biz öz tariximizin yolçusuyuq, yoxsa tamaşaçısı? Biz kökümüzün ardınca gedirik, yoxsa onu arxamızda qoyub gələcəyə tələsirik?
Müasir insan üçün belə suallar daha kəskin səslənir. Çünki dünyəviləşmə, qloballaşma, şəhərləşmə, modernləşmə – hər biri insanı özündən bir addım uzaqlaşdırır. İnsan inkişaf etdikcə bəzən sanki öz kökünün üstündən keçir, amma ona baxmaq üçün dayanmağı unudur. “Hun dağı” isə bizə dayanmağı, baxmağı, xatırlamağı öyrədir.
Əsərin qəhrəmanları üçün Hun dağı yalnız keçmişin işarəsi deyil, həm də gələcəyin istiqamətidir. Çünki kök sadəcə tarix kitabında qalan bir fakt deyil, insanın içində yaşayan bir gücdür. Bu güc itəndə kimlik dağılır, kimlik dağılanda isə insan özünə yadlaşır. Əsər də məhz bu yadlaşmanın ağrısını, kökdən qopmanın gətirdiyi boşluğu incə şəkildə göstərir.
Bu müzakirənin məqsədi təkcə əsəri təhlil etmək deyil, həm də özümüzə baxmaqdır. Çünki Cəfərzadə bizə təkcə Hun dağı haqqında danışmır, bizim öz dağımız haqqında danışır. Bizim içimizdəki yaddaş, tarix, bağ və qopuş haqqında. Əsərdə dağ insanlara hiss etdirmədən sual verir:
“Siz hara gedirsiniz və haradan gəlmisiniz?”
Bu sual, bəlkə də, bəşər tarixinin ən köhnə sualıdır. Çünki insan hara getsə də, kimliyinin ip ucu həmişə keçmişinə bağlı olur. Dağ bu bağlılığı qoruyan təbii bir arxivdir. Yazılmamış kitabdır. Oxunmamış fəslin səhifəsidir.
İnsanlar əsərdə dağa qalxanda yalnız fiziki bir yüksəliş yaşamırlar, mənəvi bir yoldan da keçirlər. Dağın yüksəkliyi onları öz gündəlik qayğılarından yuxarı qaldırır, həyatın daha dərin qatlarına aparır. Hər nəfəs aldıqca sanki əcdadların səsini eşidirlər: köç yolçularının nəfəsi, döyüşçülərin çığırtısı, nənələrin pıçıltısı. Bu səs insanın içində bir həyəcan yaradır: “Mən haradan gəlmişəm?”
Dağın səssizliyi belə danışır. Sükutunda bir nizam var, bir ağırlıq var, bir ədalət var. Kim öz kökündən uzaq düşürsə, dağın susqunluğu onu sıxır, kim öz kökü ilə nəfəs alırsa, dağın səssizliyi onu yüngülləşdirir. Bu təzadın özü əsərdə böyük bir mənəvi güc yaradır.
Əsərdə dağa ən çox bağlanan insanlar kökləri ilə barışıq olanlardır. Onlar dağın dilini anlayırlar, küləyin dəyişməsindən, günəşin batışından, torpağın qoxusundan belə bir hikmət çıxara bilirlər. Cəfərzadə göstərir ki, kökünü tanıyan insan üçün təbiət də, tarix də, yaddaş da anlaşılır dilə çevrilir. Kökünü itirənlər isə dağa baxsalar belə, onun içindəki səsi eşidə bilmirlər. Çünki dağın səsi yalnız qulaqla eşidilmir; qəlblə eşidilir.
Bu hissənin ən vacib mətləbi budur: Dağ bizi çağırır, amma hər kəs bu çağırışı eşitmir. Kim eşidir? Kökü ilə barışıq olan, keçmişini yük yox, güc kimi daşıyan insan.
Əsərdə Hun dağından “ucalan” çağırış yalnız tarixi yada salmaq deyil, həm də insanı özünə qaytarmaqdır. Bu, mənəvi bir dönüşdür: hara gedəcəyini anlamadan əvvəl haradan gəldiyini xatırlamaq dönüşü. Bu hissəni bitirəndə sanki dağın səsi oxucunun qulağında qalır: “Yolunu itirməmək üçün əvvəlcə kökünü tanı”.
“Hun dağı” əsərində ən ağrı verən məqam yalnız torpaqdan ayrılmaq deyil, özündən ayrılmaqdır. İnsan kökündən uzaqlaşanda torpaq da yadlaşır. Cəfərzadə bu yadlaşmanı sadəcə coğrafi məsafə kimi yox, mənəvi məsafə kimi göstərir. İnsan torpağından uzaq düşəndə ona yalnız yol deyil, öz ruhu da uzanır.
Əsərdə kökündən qopan obrazların davranışında qəribə boşluqlar yaranır: nə bir yerdə rahatlıq tapırlar, nə də baxdıqları səhnələrə tam aid olduqlarını hiss edirlər. Bu, tipik “kimlik parçalanmasıdır”. Cəfərzadə onları müasir insanın ən böyük probleminə yaxınlaşdırır, yəni özünə yadlaşma. Bu yadlaşma insanın səsini dəyişdirir, baxışını bulanıqlaşdırır, hətta məişət seçimlərinə belə sirayət edir. Ən kiçik qərarlar belə bir yad kimliyin ətri ilə gəlir.
Hun dağından uzaqlaşan obrazların bəziləri özlərini daha “müasir”, daha “savadlı”, daha “yeni dünyanın adamı” saymağa çalışırlar. Amma Cəfərzadə göstərir ki, bu müasirlik bəzən köksüz müasirlik olur. Onlar özlərini yaddan qopmuş ağac budağı kimi hiss edirlər: qurumur, amma çiçəklənmir də.
Cəfərzadə göstərir ki, kimlik itkiləri çox vaxt çöl təsirlərindən yox, insanın öz içindən başlayır. Unutmaqla başlayır.
Bəzən bir sözün unudulması ilə, bəzən bir adətin tərk edilməsi ilə, bəzən bir nənə nəfəsinin xatırlanmaması ilə…
Bu unutma yavaş olur, hiss olunmadan gəlir. Və nəhayət, elə bir gün olur ki, insan geri dönmək istəsə belə, keçmişinə qapı tapmır. Əsərdə qopuqluq yaşayan obrazların içində bu hiss çox aydın verilir. Geriyə baxmaq istəyirlər, amma geridə görünən yalnız dumanlı bir dağ silueti olur.
Müasir dövrdə də bu qopuqluq davam edir. İnsanlar böyük şəhərlərə, daha çox pula, daha rahat həyata doğru qaçırlar… qopduqlarını hiss etmədən. “Hun dağı” bu hissəni incə bir ağrı ilə xatırladır: bəzən biz torpağı tərk edirik, bəzən torpaq bizi. Ən ağırı isə öz kimliyimizi tərk etdiyimiz an olur.
Sən dəyişmisən, yoxsa sadəcə yadlaşmısan? Bu sual əsərin ən kəskin nöqtəsidir. Çünki kökünü unutmuş insan yalnız kimliyini itirmir, həm də yolunu itirir. Və əsil yadlaşma insanın öz-özünə yadlaşmasıdır.
“Hun dağı” əsərində yaddaş təkcə kitabların içində yaşayan bir anlayış deyil o, insanın nəfəsində, danışığında, davranışında, xüsusilə də evin içində dolaşan sakit bir enerji kimi təqdim olunur. Bu enerjinin ən güclü daşıyıcıları isə qadınlar və yaşlılardır. Cəfərzadə qadını yalnız ailənin mərkəzi kimi yox, həm də keçmişin görünməyən qapısını açan bir varlıq kimi göstərir. Onların danışdığı hər hekayə, söylədiyi hər kəlmə, toxuduğu hər xalça naxışı, bişirdiyi hər yemək sanki minilliklərin səssiz izini özündə saxlayır.
Əsərdə qadın obrazları yaddaşın ən zərif, amma ən davamlı damarlarıdır. Onlar keçmişi səs-küylə yox, pıçıltı ilə yaşadırlar. Qadının toxunuşu yaddaşı oyadır, qadının səsi kökü xatırladır, qadının baxışı torpağın yaddaşını evin içinə gətirir. Cəfərzadə bunu elə sadə, elə təbii bir şəkildə göstərir ki, oxucu hiss edir: tarix bəzən kitablarla yox, qadınların ürəyində daşınır.
Yaşlılar isə əsərdə yaddaşın canlı arxivləri kimi görünürlər. Onlar Hun dağını yalnız görmürlər, onunla danışırlar. Dağın dilini, torpağın nəfəsini, küləyin yönünü sezirlər. Onların səsi əsərdə yavaş, amma çox aydın gəlir. Keçmişin yavaş danışan, lakin heç vaxt susmayan səsi kimi. Bu yaşlı obrazlar oxucuya göstərir ki, yaddaş yaşla ağırlaşmır, əksinə, yaş aldıqca daha da şəffaflaşır, daha təmiz görünür. Əsərin içində bir incəlik var: cavanlar çox zaman dağın səsini eşitmək üçün dağa baxırlar, yaşlılar isə gözlərini yumub onu dinləyirlər. Bu iki fərq əsərdə nəsillər arasındakı yaddaş məsafəsini açıq şəkildə göstərir. Qadınlar və yaşlılar keçmişi qoruyur, cavanlar isə bəzən onun yük olduğunu sanırlar. Halbuki Cəfərzadə göstərir ki, keçmiş yük deyil, yol göstəricidir.
Bu hissənin ən gözəl cəhəti budur: yaddaş heç vaxt özünü zorla yaşatmır. O, evdəki sakitlikdə, sobanın isti qoxusunda, nənənin saç düzümündə, ananın toxunuşunda, yaşlının qırışlarında gizlənir. Və bu gizli güc əsərdə oxucuya pıçıldayır:
“Kök yalnız torpaqda deyil, insanın içindəki səsdə yaşayır”.
Cəfərzadə bu qoruyucuları sanki Hun dağının ruhuna bağlayır: dağ necə ki əsrlərlə eyni yerdə dayanıb küləklərə sinə gəlibsə, onlar da həyatın çətinliklərinə sinə gələrək yaddaşı qoruyublar. O səbəbdən əsərdə hər qadın, hər yaşlı, hər nənə bir növ “kiçik Hun dağı” kimidir – sakit, möhkəm, dəyişməyən və öz kökünü heç vaxt unutdurmayan.
Bu hissə oxucuda bir sual oyadır: Bəs biz gələcək nəsillərin yaddaşı üçün nələri daşıyırıq?
Çünki yaddaş sandıq kimi deyil, bir insanın digərinə ötürdüyü işıq kimidir. O işıq sönməsin deyə onu daşıyan əllər möhkəm, onu eşidən könüllər açıq olmalıdır.
Nigar Şahverdiyeva
