Şah İsmayılın milliyyəti

Bu məqalədə Şah İsmayıl Səfəvinin etnik mənsubiyyətinə dair müxtəlif iddiaları geniş mənbə bazası əsasında təhlil edərək onun ana tərəfdən Ağqoyunlu–Bayandurlu türk sülaləsinə, ata tərəfdən isə “Piri-türk” (türk piri) kimi tanınan Səfəvi şeyxləri nəslinə bağlı olduğunu, dövlətin hərbi-siyasi dayağını təşkil edən Şamlı, Rumlu, Ustaclı, Əfşar, Qacar, Təkəli kimi Qızılbaş tayfalarının tamamən türkman mənşəli olmasını, saray və ordu dilinin türk (Azərbaycan) dili olmasını, Şah İsmayılın “Xətayi” təxəllüsü ilə türkcə divan yaratmasını və həm yerli, həm də xarici müəlliflərin onu açıq şəkildə “türk hökmdarı” kimi səciyyələndirilməsi əsas götürülmüş və belə bir nəticə hasil olmuşdur ki, Şah İsmayıl, heç şübhəsiz, qəti şəkildə türkdür və onu fars, kürd, talış və ya ərəb kimi göstərən yanaşmalar tarixi faktlara uyğun gəlmir.

Əsas. İran tarixşünaslığında tez-tez irəli sürülür ki, guya Şah İsmayıl iranlı olub, İran üçün vuruşub, İranda doğulub, yaşayıb və fars olub. Bütün bunlar bəs deyilmiş kimi Şah İsmayılı talış, kürd və seyyid (ərəb) də elan edənlər var, lakin bunların heç bir əsası yoxdur. Əvvəla, Şah İsmayıl İran üçün yox, Azərbaycan üçün vuruşmuşdur, [1, s.69] etnik mənsubiyyətinə gəldikdə isə Şah İsmayılın anası Aləmşah bəyim Ağqoyunlu (Bayandurlu) hökmdarı Uzun Həsənin qızı olub, atası Şeyx Heydər də türk kökənli Şeyx Səfiəddinin kötücəsi olmuşdur. Qeyd edək ki, Şeyx Səfiəddin dövrün mənbələrində “türk piri” adlandırılırdı. [2, s.65-66; s.70-71] Hətta ordusu Şamlı, Rumlu, Ustaclı, Zülqədər, Təkəli, Əfşar, Qacar, Türkman, Varsaq, Qaramanlı, Talış və başqa oymaqlardan ibarət idi. Talış oymağından başqa burada adı keçən bütün oymaqlar türk kökənlidir.

 Bunu da əlavə etmək lazımdır ki, Böyük Moğol şahı Babur şah (1526–1530) Səfəvi imperiyasını şiə dövləti kimi yox, bir “qızılbaş”, bir “türkmən” dövləti kimi görürdü. [3, s.37] Yavuz Sultan Səlim Şah İsmayıla yazdığı məktubda onu Alp Ər Tunqaya (Turan hökmdarı), özünü isə Daraya, Keyxosrova və Firiduna (İran hökmdarları) oxşadırdı. [4, s.13] Hətta Türkiyə tarixçisi Tufan Gündüz “Son Kızılbaş Şah İsmail” kitabında bu məsələyə toxunmuş, Əhməd Kəsrəvi və Faruk Sümerin Səfəviləri kürd hesab etmələrini əsassız hesab edərək onların türk olduğunu vurğulamışdır. [5, s.19-20]

Səfəvilərin milli kimliyinə atılan əsassız yanaşmalardan biri də Firuz Zərrinkülah haqqındadır. Guya, o, Yəməndən, Kürdüstandan, Fars vilayətindən Ərdəbilə köç etmiş və kürd kökənli biri olmuşdur. [6, s.140] Lakin araşdırmalar nəticəsində inkaredilməz mənbələr əldə edilmiş və bu iddianın əsassız olduğu sübut edilmişdir. [7, s.88; 8, s.39-41; 9, s.45; 10, s.748, s.780; 11, s.275; 12, s.109; 13, s.225; 14, s.543; 15, s.259; 16, s.26-33] Şah İsmayıl təkcə hökmdar, bahadır, sərkərdə, şeyx yox, həm də dövrünün məşhur şairi idi, “Xətayi” təxəllüsü ilə türk (Azərbaycan), qismən də fars dilində şeirlər yazırdı. İndi isə Şah İsmayılın şeirlərindən birinə baxaq:

Şirvan xəlayiqi xamu Təbrizə daşına,

Mülki-Əcəm sоrar ki, qiyamət xaçan qоpar?

Yetdükcə tükənir ərəbün kuyi, məskəni,

Bağdad içində hər necə kim, türkman qоpar. [17, s.90]

 Bu şeirdə Şirvan xalqının hamısı Təbrizə bağlansa, Əcəm mülkünün qiyamətin nə vaxt qopacağını anlaması, ərəblərin məskənlərinin getdikcə tükəndiyi və Bağdadın türkman yurduna çevrilməsi yazılır. Şah İsmayıl türk deyildisə, fars idisə, necə olur ki, Bağdad o vaxt farslaşmaq yerinə türkləşir? Əgər elə olsaydı, “Bağdad içində hər necə kim, fars qopar” yazardı. İndi isə növbəti şeirinə baxaq:

Sən ey türki-pəri dilbər, əcaib sün’i-yəzdansan,

Görəldən bərlü rüxsarın sözüm Allahü əkbərdir. [17, s.68]

 Burda isə Şah İsmayıl “Sən ey pəri vücudlu türk, Yəzdanın (Allahın) yaratdığı bir fövqəladə varlıqsan, üzünü görəndən bəri Allahu-Əkbər (Allah ən böyükdür) deyirəm” deyir və bununla da şeirlərində bir daha türkləri və türklüyü tərifləmiş olur. Qeyri-türk hökmdar türklüyə bu qədər dəyər verər, ordusunun az qala hamısını türk oymaqlarından təşkil edər və ya ölkəsinin rəsmi dilini türk (Azərbaycan) dili elan edib ölkəsində türk mədəniyyətini canlandırar? Üstəlik Şah İsmayılın türk olmasının sübutlarından biri də Musa Durğut oğluna fərmanıdır:

Şah İsmayılın Musa Durğut oğluna Fərmanı:

Əbülmüzəffər İsmayıl Bahadur

Sözümüz

Əmiri-əzəmi-əkrəm Musa Durğut oğlı inayət və şəfqətimizə  ümidvar oləndən sonra şöylə bilsün kim, iftixaür ül-əazim vələyan Əhməd ağa Qəramanlu ol tərəfə göndərdük və ol hər nə ki ixtiyarliğini kendünə şəfqət etdük. Gərək kim müşarinileyh sözündən və məsləhətindən çıxməsün və mütabiət və yardım ona qılsun kim, inşaAllahi-Təala hər nə kim onun müradi və istəki olsə, hasildir. Gündəngünə nə iş vaqe bulsa, Əhməd ağa ittifaqi ilə dərgahi-müəllamizə bildürsünlər kim, hər növ buyuruğımız olsə, əməl etsün, gönlünü xoş tutub, mərhəmətimizə isdar olsun.

Təhrirən 7 rəbiüləvvəl, sənə 917 Xətm [18, s.235]

 Bu fərmanda gördüyümüz kimi, fars sözü “fərman” yerinə türk sözü “sözümüz” yazılıb. İndi deyin görək Şah İsmayıl necə qeyri-türkdür ki, bir çox türk dövlətlərində fars dili, mədəniyyəti sayıldığı və “fərman” sözü işlədildiyi halda Şah İsmayıl bunların əksini etsin? Belə qeyri-türk olar? Bunu da demək lazımdır ki, Şah İsmayıl Azərbaycan yazılı ədəbiyyatına heca vəznini gətirmişdir və Türkiyə Ələvilərinin 7 ulu ozanından biridir. Hətta Tüfeyli ona xitabən “Qılmazam vallahi Türki-Tacdarın tərkini” demişdir. Şah İsmayılın ulu babası Şeyx Səfiəddin də türk (Azərbaycan) dilində şeirlər yazmış və Azərbaycan ədəbiyyatına töhfələri olmuşdur.

 Səfəvilərin Kürdüstandan, Fars vilayətindən və Yəməndən gəldiyi iddiasını təkzib edənlərdən biri də V.V.Bartolddur. O deyir: “Bu Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars deyil, türk mənşəlidirlər.” [10, s.748]İ.P.Petruşevski də eyni fikri söyləmişdir: “İlk Səfəvi Şeyxləri Ərdəbildə yaşamışlar, onların doğma dili  Azərbaycan dili olmuşdur”. [21, s.205]

  Oqtay Əfəndiyevin “Azərbaycan Səfəvilər dövləti” kitabında yazdığına görə, Səfəvilərin etnik mənşəyi barədə mübahisələr mövcuddur. Lakin V.V.Bartold və İ.P.Petruşevski kimi alimlər onların türk mənşəli olduğunu iddia edirlər, ilk Səfəvi şeyxlərinin Ərdəbildə yaşadığını və ana dillərinin türk (Azərbaycan) dili olduğunu qeyd edirlər ki, bunu yuxarıda vurğulamışıq. Səfəvilərin əcdadları haqqında məlumat verən yeganə mənbə Təvəkkül ibn İsmayıl ibn Bəzzazın “Səfvət əs-səfa” əsəridir ki, bu əsər XIV əsrdə yazılmış sufi kitabıdır. Əhməd Kəsrəvi Təbrizi bu əsəri tədqiq edərək Səfəvilərin seyid yox, sonradan uydurulmuş nəsil şəcərəsinə malik olduğunu iddia etmişdir. Kəsrəvi həmçinin Şeyx Səfinin ərəblərlə əlaqəsi olmadığını sübut edərək, onun kürd mənşəli olduğunu söyləmişdir, İran tarixçiləri Səfəvilərin iranlı mənşəli olduğunu iddia edir və Şah İsmayılın türkcə danışmasını xüsusi şəraitlə əlaqələndirirlər. Türk müəllifi Zəki Vəlidi Toqan Səfəvilərin kürd mənşəli olduğunu əsaslandırmağa çalışır, onların əcdadlarını Rəvvadilərlə əlaqələndirir. Həmçinin Toqan Səfəvi hökmdarlarının öz kürd mənşəyini gizlətməyə və türk şiə şeyxi kimi təqdim etməyə çalışdıqlarını qeyd edir. “Səfvət əs-səfa” əsərində Şeyx Səfiəddinin etnik mənsubiyyəti haqqında məlumatlar mövcuddur. Lakin Səfəvilərin fars mənşəli olduğunu sübut etmək istəyən müəlliflər bu məlumatları gizlətməyə çalışmışlar. Şeyx Səfiəddin “türkün piri” adlandırılır və ona dəfələrlə türk kimi müraciət olunur. Şeyxin evində türklərə üstünlük verildiyi və onun “türk kəndində” olması qeyd olunur, bu da Səfəvi dövründə Ərdəbil əhalisinin türk mənşəyinə işarə edir. “Səfvət əs-səfa” əsərində Şeyx Səfinin türklərə mənsubluğunu göstərən fikirlər yer alır. Səfəvilərin kürd və ya İran mənşəli olması haqqında iddiaların əsası olmadığı, Şeyx Səfiəddinin türk etnosuna mənsubiyyətinin isə şübhə doğurmadığı bildirilir. [22, s.39-41]

    “XVI. Yüzyıl Safevî Kaynaklarındaki Türk Kimliğine Dair Bir İnceleme” başlıqlı məqalədə Səfəvi qaynaqlarında türk kimliyi, dövlət və dil ünsürləri araşdırılır. Səfəvi mənbələrində türk kimliyi, adətən, “Tork”, “Ətrâk”, “Türkmən”, “Tərâkimə” kimi adlarla qeyd edilmiş; Səfəvi, Qızılbaş, Osmanlı, Rumi, Özbək, Zülqədər kimi dövrün türk dövlətləri, boyları və qəbilələrinin adları ilə də təqdim edilmişdir. Dövrün mənbələrində türklərə aid dövlət, ərazi, dil və ordu özünəməxsus adlarla ifadə edilmişdir.

 Səfəvilərin milli kimliyi haqqında ziddiyyətli fikirlər olsa da, əksər XVI əsr Səfəvi mənbələri Şah İsmayılın nəslini İslam Peyğəmbərinin nəslindən gələn İmam Musa əl-Kazıma dayandırır və sülalənin seyyid olduğunu bildirir. Lakin eyni mənbələrdə sülalənin türk kimliyinə dair məlumatlar da mövcuddur. Məsələn, “Fütühât-i Şahî” əsərində Şah İsmayılın şəcərəsi seyyidlik bağları ilə yanaşı, Həsən bəy və Müzəffərəddin Cahan şah kimi qüdrətli türk sultanlarına olan səltənət bağlarını da izah edir.

  Səfəvi sülaləsinin Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı Həlimə Bəyim Ağa (Aləmşah Bəyim Ağa) ilə Şeyx Heydərin evliliyi nəticəsində olması bu sülalənin türk səltənət ailəsi ilə olan əlaqəsini göstərir. Şah İsmayıl bu evliliyin bəhrəsidir. Ərdəbilə gələn ilk Səfəvi nümayəndəsi olan Firuzşah Zərrinkülahın Ərdəbilli türk olduğu, “Aləmara-yi Şah İsmayıl” əsərinin araşdırmaçısı dos.dr. Namiq Musalı tərəfindən sübut edilmişdir. Ərdəbil Səlcuqluların gəlişi ilə türkləşmiş bir bölgə və türk mədəniyyəti ilə dilinin mərkəzi sayılmışdır. Azərbaycanlı tarixçilər Oqtay Əfəndiyev və Namiq Musalının tədqiqatları Səfəvi sülaləsinin əsl türk sülaləsi olduğunu və Səfəvilərin türklüyü barədə heç bir sual olmaması müəyyən edilmişdir.

Səfəvi dövlətinin türk dövləti olduğuna dair bir çox dəlil var. Səfəvilər Ərdəbildə “Pir-i Türk” və ya “Türkün Piri” adları ilə tanınmışlar. Şah İsmayılın özünün də Ağqoyunlu türkmənlərindən Uzun Həsənin nəvəsi olması və Anadolu türklərindən ibarət Qızılbaş tayfasının Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində dəstək verməsi əhəmiyyətli dəlillərdəndir. Səfəvi padşahları üçün “Xan”, “Xaqan” kimi türk ünvanlarının istifadə olunması (məsələn, “Xân-ı âlî şân”, “Xaqan-i Saheb Geran”, “Xaqan-i Süleyman Şan”, “Xaqan-i Cənnət-məkân”, “Həzrət-i Xaqan”, “Xaqan-i Sekenderşe’n”), onların türk kimliyini sübut edir. Həmçinin Osmanlı və özbək saraylarında Səfəvi padşahının “Şeyx oğlu” olaraq adlandırılması da sülalənin türklüyünü göstərir.

  Səfəvi dövlətinin yüksək səviyyəli idarəçiliyində türkmənlərin vəzifə tutması, xüsusilə I Şah Abbas dövrünə qədər dövlətin bütün yüksək rütbəli zümrələrinin Qızılbaşların alt qolları olan Ustaclı, Şamlı, Əfşar, Təkəli, Dülqadirli, Mosullu, Rumlu kimi Anadolu türkmənlərindən seçilməsi, Səfəvilərin bir türk dövləti olduğunu sübut edir. Ordu komandirləri, qorçubaşılar, əyalət valiləri, bəylərbəyilər, xanlar və digər yüksək səviyyəli rəsmilərin türklərdən ibarət olması və ölkənin tamamilə türklər tərəfindən idarə edilməsi, türklərin dövlətin qurulmasında və inkişafında böyük rol oynadığını göstərir.

 Səfəvilərin ana dillərinin türk dili olduğu, Azərbaycan türkçəsinin əsası olan qızılbaş türkcəsinin Səfəvi dövlətində rəsmi dil olaraq istifadə edildiyi qeyd olunmuşdur. Səfəvilər dövründə türk dili fars dili ilə bərabər səviyyəyə çatmış, sarayda və şahın ailəsi içində geniş şəkildə istifadə edilmiş, hətta bir zərurət halına gəlmişdir. Rəsmi yazışmalarda və sənədlərdə də türk dilinin istifadə edildiyinə dair məlumatlar mövcuddur.

 XVI əsrdə Səfəvi dövləti, türk dili üçün yeni bir səhifə açmış və fars dilinin hökmranlığını azaltmışdır. Xüsusilə ədəbiyyat sahəsində türk dili fars dilinin yerini almış, farsca yazan şairlərin Hindistana köçməsinə səbəb olmuşdur. Bu dövrdə türk şeir və dastanlarının sayı çoxalmış, Azərbaycan-türk ədəbiyyatı qızıl dövrünü yaşamışdır. Səfəvi Dövlətinin qurucusu I Şah İsmayıl “Xətayi” təxəllüsü ilə türk divanına sahib əhəmiyyətli bir şair olub. Onun ana dilində yazdığı divan və şeirləri Azərbaycan ədəbiyyatının dəyərli incilərindən sayılır. Səfəvilər sayəsində güc qazanan türk dili fars dili üzərində dərin təsirlər buraxmış, XVI əsr farsca mənbələrində çox sayda türk sözü, xüsusilə hərbi, saray bürokratiyası və sosial sahəyə aid terminlər istifadə edilmişdir. Bütün bu dəlillər, Səfəvilərin bir türk dövləti olduğunu və türk kimliyinə sahib olduqlarını ortaya qoyur.

  Səfəvilərin hökm sürdüyü bölgədə Qəznəlilərdən başlayaraq Xarəzmşahlar, Qurular, Səlcuqlar, Teymurilər, Elxanilər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu kimi bir çox türk mənşəli sülalə hökm sürmüşdür. Səfəvidən əvvəlki dövr mənbələrində də “Tork”, “Ətrak” kimi türk kimliyini tanıdan terminlərə rast gəlinmişdir. Məsələn, “Tarix-i Yemini”də türklər üçün “Torkân”, “Ətrâk”, “Xalaç”, “Quz (Oğuz)”, “Xarəzmî”, “Rûmî” kimi adlar istifadə edilmişdir. Səlcuqlar və Teymurilər dövrü mənbələrində də “Tatar”, “Tork”, “Torkman”, “Türkî” kimi terminlərlə fərqli türk qövmləri və dilləri ifadə edilmişdir.

 Səfəvilər dövründə türk kimlikləri “Türk”, “Türkman” və ya Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu, Qızılbaş-Ustaclı, Şamlu, Rumlu, Dülqadirli, Qacar, Əfşar kimi boy adları ilə qeyd edilmişdir. Özbək, Osmanlı, Rûmî kimi adlarla da digər dövlətlərin xalqları təqdim edilmişdir. “Tork” kəlməsi bəzən Orta Asiya türkləri və türk dilində danışanlar mənasında, bəzən də Ağqoyunluları işarə edən “Səlâtîn-i Tork” şəklində istifadə edilmişdir. Bu kəlmə fars və ərəb kimi türk olmayan xalqlardan ayırmaq üçün “Tork o tacik” şəklində də yer almışdır. “Oğuz” kəlməsi də Səfəvilərə qədərki mətnlərdə geniş istifadə edilmiş və bu dövr mənbələrində də Ağqoyunluları ifadə etmək üçün “Padişah-i Oğuz” kimi ifadələrlə keçmişdir. “Türkmən” kəlməsi isə “Torkman”, “Tərâkimə” (ərəbcə cəm) və ya “Torkmenân” (farsca cəm) şəklində istifadə edilmiş, bəzən Qaraqoyunluları, bəzən də Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu türkmənlərini ifadə etmişdir. [23, s.112-117]

  Qiyas Şükürovun “Səfəvi Dövlətinin Quruluşu və I Şah İsmayıl dövrü (907-930/1501-1524)” adlı magistr tezisi də “Səfəvi Ailəsi: Milli və Dini Kimlik” başlığı altında Səfəvi sülaləsinin mənşəyini ətraflı şəkildə araşdırır:

 Peyğəmbər Nəsli Məsələsi (35-36-cı səhifələr): Səfəvilərin İslam peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s.ə.a.s) nəslindən, yəni, İmam Museyi Kazım (ə.s) vasitəsilə seyyid olduqları iddialarını araşdırır. Bu iddia Səfəvilərin hakimiyyəti üçün mühüm dini legitimlik mənbəyi kimi göstərilir. Yazıçı bu iddiaları dəstəkləyən və ya şübhə altına alan mənbələri müqayisəli şəkildə təqdim edir. Seyyidlik iddiasının Səfəvi şeyxlərinin, xüsusən də Şeyx Səfiəddinin xalq arasında nüfuzunu artırdığı qeyd edilir.

  İran etnik ünsürü (36-37-ci səhifələr): Bu hissədə Səfəvi ailəsinin İran (fars) mənşəli olduğu barədəki nəzəriyyələr müzakirə edilir. Bəzi Qərb və iranlı tədqiqatçıların Səfəviləri fars və ya kürd mənşəli hesab etdiyi qeyd olunur. Müəllif bu fikirləri tənqid edir və onların elmi cəhətdən əsaslı olmadığını vurğulayır. Əsasən, bu nəzəriyyələrin Səfəviyyə təriqətinin özündən deyil, daha sonrakı dövrlərdə ortaya çıxan milli kimlik anlayışları ilə əlaqəli olduğunu bildirir.

  “Pir-i Türk” və Türk təsiri (37-39-cu səhifələr): Ərdəbildəki Səfəvi şeyxlərinin “Pir-i Türk” (Türkün Piri) ləqəbi ilə tanınmasının onların türk mənşəyinə bir işarə olduğunu vurğulayır. Bu terminin o dövrdə geniş yayılmış olması və Səfəviyyə təriqətinin ardıcıllarının, əsasən, türk tayfalarından ibarət olması göstərilir. Osmanlı mənbələrində də Səfəvilərə “Şeyx oğlu” kimi müraciət edilməsi, onların türk boyları ilə sıx əlaqəsini təsdiqləyir.

Ağqoyunlu əlaqəsi (39-40-cı səhifələr): Şah İsmayılın anasının, Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı Həlimə Bəyim Ağa (Aləmşah Bəyim Ağa) olması faktı xüsusi olaraq vurğulanır. Bu, Səfəvilərin yalnız dini deyil, həm də siyasi cəhətdən regionun güclü türk sülaləsi ilə qohumluq əlaqələrinin olduğunu göstərir. Bu evlilik Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində mühüm rol oynamışdır.

 Qızılbaşların rolu (40-42-ci səhifələr): Səfəvi dövlətinin qurulmasında və güclənməsində Qızılbaş tayfalarının (Ustaclı, Şamlı, Rumlu, Zülqədər, Təkəli, Əfşar, Qacar və s.) həlledici rolu izah edilir. Bu tayfaların, əsasən, Anadoludan və Azərbaycandan gələn türk boyları olduğu, onların Şeyx Səfiəddinə olan sadiq bağlılıqları və dini-siyasi fədakarlıqları sayəsində Səfəvilərin gücləndiyi qeyd edilir. Tezis Qızılbaş ordusunun həm hərbi, həm də siyasi baxımdan Səfəvi dövlətinin sütunu olduğunu vurğulayır.

Türk idarəçiliyi və dili (42-45-ci səhifələr): Səfəvi dövlətinin yuxarı idarəetmə orqanlarında (sərkərdələr, quşçubaşılar, əyalət valiləri, bəylərbəyilər və xanlar) türkmənlərin üstünlük təşkil etdiyini vurğulayır. Bu, dövlətin, əslində, türk idarəçiliyinə söykəndiyini göstərir. Həmçinin Səfəvi sarayında türk dilinin, xüsusilə Azərbaycan türkcəsinin üstün mövqedə olması, Şah İsmayılın “Xətai” təxəllüsü ilə ana dilində əsərlər yazması və türk ədəbiyyatının bu dövrdə çiçəklənməsi Səfəvilərin türk kimliyinin əyani sübutu kimi təqdim edilir. Bu bölmədə, Şah İsmayılın ana dilində yazdığı “Divan”dan bəhs edilir.

Nəticə (45-ci səhifə): Bu səhifələrin ümumi nəticəsi olaraq, Səfəvi ailəsinin milli kimliyinin şübhəsiz şəkildə türk olduğunu, peyğəmbər nəslindən gəlmə iddialarının isə dini legitimlik üçün istifadə edildiyini qeyd edir.

 Qiyas Şükürov bu hissədə Səfəvi sülaləsinin milli kimliyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələri müqayisə edərək, əsas diqqəti onların türk mənşəyinə dair güclü tarixi dəlillərə yönəltmişdir. O, Ağqoyunlu əlaqəsini, Qızılbaş tayfalarının rolunu və dövlət idarəçiliyindəki türk üstünlüyünü əsaslandırmaq üçün mövcud mənbələrdən istifadə etmişdir. [24, s.35-45]

Duqlas Streusaund “Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids and Mughals” kitabında Səfəvilərin türk olduğunu, onları Əhəməni-Sasani varisi olmadıqlarını yazmışdır. [25, s.137] Mehman Süleymanov “Şah İsmayıl Səfəvi” kitabında İbn Bəzzazın “Səfvət-əs-Səfa” əsərinə istinad edərək Şeyx Səfiəddinin “türk piri” adlandırıldığını, Səfəvilərin türk olduğunu qeyd edir. [26, s.13-19] Hugh Seton-Watsonun “Nations and States: An Enquiry into the Origins of Nations and the Politics of Nationalism” kitabında qeyd olunur ki, Səfəvilərdən əvvəl İranda dövlətlər mövcud olsa da, vahid, böyük bir fars dövləti yox idi. Bu, əvvəlki türk sülalələrinin (məsələn, Ağqoyunluların) hakimiyyətinə işarə edir.

 Buna baxmayaraq, farsların milli kimliyi “gizli” şəkildə mövcud idi və güclü ədəbiyyat (bir neçə böyük şairlə) və canlı tarixi mifologiya ilə qidalanırdı. Bu, fars mədəniyyətinin davamlılığını vurğulayır. XVI əsrdə “böyük fars imperiyasının” (bu, əslində, Səfəvi imperiyasına aiddir, lakin müəllif onu fars kontekstində qiymətləndirir) meydana gəldiyi bildirilir. Bu imperiyanın qurucusunun “İsmayıl adlı bir azərbaycanlı türk” olduğu qeyd olunur. Bu, Şah İsmayılın etnik mənşəyinə birbaşa işarədir.

 Şah İsmayılın XIV əsrin əvvəllərinə təsadüf edən, uzun müddət şimal-qərbdəki Ərdəbil bölgəsi ilə məhdudlaşmış və XV əsrin ortalarında şiəliklə birləşmiş bir dini təriqətin (Səfəviyyə təriqəti) lideri olduğu bildirilir. Bu, Səfəvi hərəkatının dini köklərinə və şiəliklə tədricən inteqrasiyasına diqqət çəkir. 1501-ci ildə İsmayılın bütün Azərbaycanı fəth etdiyi və Təbrizdə özünü İran şahı elan etdiyi vurğulanır. Bu, Səfəvi dövlətinin quruluş tarixidir.

 Növbəti on il ərzində İsmayılın Cənubi Mesopotamiyadan Oxusa (Amudərya) qədər İran torpaqlarının əksəriyyətini öz hakimiyyəti altına aldığı qeyd olunur. Bu, Səfəvi imperiyasının sürətli genişlənməsini göstərir. Bu zəfərin təkcə hərbi və siyasi deyil, həm də “dini bir müəssisə” olduğu vurğulanır. Bu, Səfəvi hərəkatının həm siyasi, həm də dini (şiəlik) motivlərinin olmasını göstərir. Hərəkatda “sosial narazılıqların” və “İran milli hissinin” rol oynadığı qeyd edilir. Bu, Səfəvilərin yerli əhali tərəfindən dəstəklənməsinin səbəblərindən biri kimi irəli sürülür. [27, s.245]

  “Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003” kitabında isə Şah İsmayıl azəri (türk) əsilli kimi tanıdılır və şiəliyi İran krallığında rəsmi din elan edən şəxs kimi tanıdılır. [28, s.104] V.V.Bartold “Four studies on the history of Central Asia” kitabında yazır ki, İranda hərbi güc digər türkmanlara, Azərbaycan türkmanlarına məxsus idi və Səfəvilər sülaləsi də məhz onların arasından yarandı. [29, s.138] Svante E.Cornellin də “Small Nations and Great Powers: A study of ethnopolitical conflict in the Caucasus” kitabında Səfəvilərin türk əsilli olduğunu, 200 il Azərbaycanın Səfəvi hakimiyyəti altında sabit qaldığını yazmışdır. [30, s.21] “A Concise History of the Middle East” kitabında yazılana görə, Səfəvilər türkmənşəli olsalar da, on il ərzində bütün Persiyanı nəzarət altına aldılar. [31, s.153]

Maykl Burqan “Empires of Ancient Persia” kitabında yazır: “15-ci əsrdə bir müddət ərzində İranın bəzi bölgələrində türkcə və farsca danışan hökmdarlar meydana çıxdı. Fars mərkəzini vahid bir hökmdarın hakimiyyəti altında yenidən birləşdirən sülalə isə 1501-ci ildə Şah İsmayıl (1487–1524) tərəfindən qurulan Səfəvilər idi. (“Şah” fars dilində “padşah” deməkdir.) Səfəvilər türk mənşəli idilər və şiə məzhəbinin sadiq davamçıları idilər. Onların fəthləri sünni müsəlmanlara qarşı aparılan müqəddəs müharibənin bir hissəsi idi. Qələbəsindən sonra İsmayıl şiəliyi İranın rəsmi dövlət dini elan etdi. Tarixçilər onu və onun sülaləsini müasir İranın siyasi və mədəni əsaslarını yaratdıqlarına görə dəyərləndirirlər”. [32, s.132]

  “History of Humanity Volume IV: From the Seventh to the Sixteenth Century” kitabında yazılana əsasən, Səfəvilər Şah İsmayılın əcdadı Şeyx Səfiəddin də daxil olmaqla, türkman sülaləsinə mənsub idilər. Şeyx Səfiəddin türkman tayfaları arasında geniş yayılmış Səfəviyyə Sufi təriqətinin qurucusu idi. 1334-cü ildə Şeyx Səfiəddinin vəfatından sonra təriqətin rəhbərliyi onun oğluna, daha sonra isə onun nəslinə keçdi. Səfəviyyə təriqəti sonralar Səfəvilər dövlətinin yaranmasına səbəb oldu. [33, s.831] J.M.Roberts də Səfəvilərin türklüyünü təsdiqləyir, hətta Səfəvilərin ilkin olaraq Osmanlılar kimi türklər və qazi (dini döyüşçü) olduqlarını və Osmanlılar kimi mümkün rəqibləri aradan qaldırmaqda uğur qazandıqlarını qeyd edir. [34, s.390] Minorski “Tadhkirat Al-Muluk” kitabında Səfəvilərin türkman olduqlarını, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu xanədanlarının varisi olub İranda 3-cü türkman hakimiyyətini başlatdıqlarını vurğulayır. [35, s.30] Həmçinin müəllif həmin kitabda yazır ki, ümumilikdə, Təhmasib dövründəki cəmiyyətin mənzərəsi, birbaşa olaraq Şah İsmayıl dövründə və ya hətta ondan əvvəlki türkman sələfləri dövründə İranda mövcud olan vəziyyətin davamı və inkişafıdır. [35, s.16]

Zabil Bayramlı “Səfəvi dövlətinin etnik mənsubiyyətinə dair” məqaləsində yazır: «“Lübbət-təvarix” də İsmayılın Şərur qələbəsindən sonra darossaltana-ye Təbrizə gəlib “sarir-e səltənət-e Azərbaycan Azərbaycan şahlıq taxtında otu-rub onları şahlığı ilə bəzədiyi yazılmışdır (6, s. 394). Məhəmməd Yusif Qəzvini də yazır ki, Şərur döyüşündən sonra İsmayıl darossəltəne-ye (paytaxt, mərkəz) Təbrizə üz tutdu və Azərbaycan şahlıq taxtına (taxte saltanete Azərbaycan) oturdu. Bütün Azərbaycan məmləkətində (dər tamam məmləkət-e Azərbaycan) onun adına xütbə oxundu, dinar və dirhəm zərb edildi». [36, s.68]

Robert L.Canfieldin yazdığına görə, “Səfəvi dövləti şiə ehtirasından əlavə, mahiyyət etibarilə “türk” sülaləsi idi və 1722-ci ilə qədər mövcudluğunu qorudu. Hökmdarların, sarayın və Qızılbaş hərbi quruluşunun dili olaraq Azərbaycan türkcəsi (çünki sülalənin mənşəyi Azərbaycan idi) istifadə olunurdu”. [37, s.86-87] Uilyam Eduard, David Allen və Paul Muratoffun “Caucasian Battlefields” kitabına əsasən, Azərbaycanın şiə dirçəlişinin və qismən türk mənşəli olan, türkcə danışan böyük Səfəvi sufi ailəsinin vətəni olduğu vurğulanır. [38, s.16] “Travels fo Manfieur de Thevenot into the Levant in 3 parts. 1- Turkey, 2- Persia, 3- The East Indies” kitabında da İran sarayında ancaq türk dili ilə danışıldığı, lakin bu, Konstantinopolda (İstanbul) danışılan dildən çox fərqli bir türk ləhcəsi olduğu üçün tamamilə fərqli bir dil olduğu vurğulanır. [39, s.90] S.Fridrix Starr isə Səfəvilərin Azərbaycanmənşəli olduğunu, Şah İsmayılın ana dilinin Azəri türkcəsi olduğunu demişdir. [40, s.199] Bernard Levis yazır ki, “Səfəvi ailəsinin türk mənşəli olması və onların Anadoluda geniş türkman (türk) dəstəyinə sahib olmaları, Səfəvi təhdidini Osmanlılar üçün eyni anda həm daha ciddi, həm də daha yaxın etdi”. [41, s.113]

    Engelbert Kempfer səyahətnaməsində imperiyanın idarəsinin iki əsrdən bəri, türkcə millətdən olan və dini ailədən çıxmış şahzadələrin əlində olduğunu, özlərinin də onları ümumiyyətlə Sufi və ya Səfi adlandırdıqlarını qeyd edir. [42, s.8] Zeynəb Ürəkli türkman tayfaları arasında poeziyanın əhəmiyyətli olduğunu deyir və bunun Səfəvi şahı I İsmayılın Xətai təxəllüsü ilə yazdığı azəri-türk şeirlərinin qızılbaşlar arasında tanınmışlığından, məşhurluğundan açıq şəkildə göründüyünü yazır. [43, s.35] Həmçinin A.Kristian Van Gorder də əvvəlki müəlliflərlə həmfikirdir və Şah İsmayılın azərbaycanca şeirlər yazdığından və fars dilinə minlərlə azərbaycanlı söz daxil etdiyindən söz açır. [44, s.58]

 Yaxşı, əgər Şah İsmayıl türk deyildisə, niyə Şah İsmayıl fars dilinə minlərlə türk sözü daxil etmiş olsun və türkcə şeirlər yazsın? Axı türk dili fars dili qədər ədəbiyyatda məşhur və tanınmış deyildi? Deməli, bu adam türkdür ki, qonşu ölkələrdə də, İranda da fars dili və ədəbiyyatı məşhur ola-ola türk dilinə üstünlük verib. Hətta Tomas Qoltz belə kitabında yazır ki, Şah İsmayıl, “Şah Xətai” təxəllüsü ilə yazaraq fəaliyyətinə başladı; o, imamların adlarını ritmik şəkildə xatırladan, şəhidlik və onun qarşılığı olan qəhrəmanlıq obrazlarına fokuslanan azəri türkcəsində tonqal başı nəğmələri bəstələyirdi”. [45, s.166]

Matti Musa “Extremist Shiites: The Ghulat sects” kitabında “Xətai” təxəllüsünün farsca deyil, türkcə yazan böyük şair kimi tanınan Şah İsmayıl əs-Səfəvinin təxəllüsü olduğunu yazır. [46, s.128] Bir fars niyə öz dilini qoyub türk dilində şeirlər yazmağa üstünlük versin ki? XI-XII əsrlər fars dili və mədəniyyətinin zirvəsi olmuşdur və hələ də bu qızıl dövr nəticəsində fars dili və mədəniyyəti məşhurlaşmışdır. Lakin buna baxmayaraq, “fars” Şah İsmayıl nədənsə “öz dilini” qoyub türkcə şeirlər yazmışdır. Bu, “The Cambridge History of Iran 6: The Timurid and Safavid periods” kitabında da öz təsdiqini tapmışdır. Həmin kitabda yazır: “Daha geniş miqyasda diqqətçəkən məqam odur ki Səfəvi hökmdarlarının özləri türk dilinə xüsusi maraq göstərirdilər. Bundan əlavə, artıq qeyd edildiyi kimi, hökumət, saray və ordu işlərində istifadə olunan terminlərin əksəriyyəti də bu dildə idi. Sülalənin banisi Şah İsmayıl (907–930 / 1502–1524) “Xətai” təxəllüsü ilə şeir sənətinə təşəbbüs göstərmişdi; lakin o, divanını türkcə yazmışdı”. [47, s.951] D.Fairchild Ruggles də Səfəvi “hərəkatı”nın xüsusilə məshudluq əzmi və inqilabi ruhu, Şah İsmayılın “Xətayi” təxəllüsü ilə yazdığı şeirlərdə güclü şəkildə əks olunduğunu deyir. Həmçinin müəllif bu şeirlərin onun tərəfdarlarını gənc şah üçün itaətə, cihada və fədakarlığa çağırdığını, bir beytdə, tərəfdarlarının dili olan türk dilində Şah İsmayılın “Bilin ki, o Allahdır, insan deməyin. Mənim adım İsmayıl, anam Fatimədir, atam Əlidir”, – deyə çağırış etdiyini yazır. [48, s.125] İsrar Həsən “The Conflict Within Islam” kitabında yazır ki, xanədanın qurucusu Şah İsmayıl Səfəvi Azərbaycandan türkcə danışan şiə idi. [49, s.19] Hakan T.Karateke ilə Maurius Reinkowskinin kitabında isə Şah İsmayılın özünü necə anladığını dərk etmək baxımından onun Xətai təxəllüsü ilə yazdığı Azərbaycan türkcəsindəki divanının qiymətli bir mənbə olduğu vurğulanır. [50, s.157]

Stefan Fridrix Dale Brill “Garden of Eight Paradises Babur Culture of Empire In Central Asia Afghanistan & India 1483-1530” kitabında yazır: “Şah İsmayıl Səfəvi (1487–1524) türkcə danışan və əsasən türk tayfa konfederasiyasının lideri idi; o, 1501-ci ildə Təbrizi, bir on il sonra isə İran yaylasının böyük hissəsini ələ keçirdi”. [51, s.18] Bu, Şah İsmayılın etnik və dil mənşəyini vurğulayır. Onun ana dilinin türk dili olması (və “Xətai” təxəllüsü ilə türk şeirləri yazması) tarixi faktdır. “Türk tayfa konfederasiyası” dedikdə, Səfəvilərin əsas hərbi və siyasi dayağı olan Qızılbaş tayfaları (Ustaclı, Şamlı, Rumlu, Dülqadirli, Təkəli, Əfşar, Qacar və s.) nəzərdə tutulur. Bu tayfalar, əsasən, Anadoludan və Azərbaycandan gələn türkmən boyları idi. Şah İsmayılın liderliyi altında bu tayfalar birləşərək Səfəvi dövlətinin qurulmasında həlledici rol oynamışlar. Ümumiyyətlə, bu mənbə Şah İsmayıl Səfəvinin həm etnik kimliyini və güc mənbəyini (türk tayfaları), həm də onun dövlət quruculuğu fəaliyyətinin əsas mərhələlərini (Təbrizin fəthi və ərazilərin genişləndirilməsi) çox dəqiq şəkildə ifadə edir. “Remaking Identities: God, Nation, and Race in World History” kitabında XVI əsrin əvvəllərində İslam coğrafiyasının siyasi mənzərəsini formalaşdıran əsas qüvvələri – Osmanlı, Səfəvi və Moğol imperiyaları tanıdılır. Əsas mesaj bu üç nəhəng imperiyanın ortaq türk mənşəyinə sahib olmasıdır. Bu o dövrdə türk tayfalarının və sülalələrinin həm hərbi, həm də siyasi cəhətdən nə qədər güclü və təsirli olduğunu göstərir. Eyni zamanda, bu imperiyaların hər birinin öz dövründə İslam sivilizasiyasına mühüm töhfələr verdiyi vurğulanır. [52, s.151]

 Səfəvilərin türklüyü haqqında Duqlas A.Hovardın “A History of Ottoman Empire” kitabı da böyük əhəmiyyət daşıyır. Kitabda Səfəvilərin türklüyü açıq şəkildə ifadə olunur və bu məqam təqdim olunan fikirlərin əsas dayağıdır. Səfəvilərin türklüyünə dair bir çox məqamlar vurğulanır. Səfəvilər Moğollar və Osmanlılarla birlikdə, XV əsrin sonu və XVI əsrin əvvəllərində qurulan “türk köklü üç əsas sülalədən” biri kimi təqdim olunur. Bu, Səfəvilərin türk mənşəyinin mübahisəsiz bir fakt kimi qəbul edildiyini göstərir. Səfəvilər “xarizmatik türk sülalələri” (charismatic Turkic dynasties) kimi təsvir edilir. Bu ifadə Səfəvi hökmdarlarının yalnız etnik mənşəyini deyil, həm də onların hakimiyyətinin əsasını təşkil edən xarizmatik liderliklərinin türk kimliyi ilə əlaqəli olduğunu vurğulayır. Səfəvi və Moğol sülalələrinin “müqəddəs Sufi nəsilləri ilə əlaqələr vasitəsilə müqəddəsləşdirildiyi” və bunun “Osmanlılara çox bənzər şəkildə” baş verdiyi qeyd olunur. Bu onların dini legitimliyinin də türk mədəni və tarixi kontekstində formalaşdığına işarə edir. Bu mənbə Səfəvi sülaləsinin türk mənşəyini təsdiqləyir və bunu bir tarixi fakt olaraq qəbul edir. Həmin mənbə Səfəviləri digər böyük türk-müsəlman imperiyaları (Osmanlılar və Moğollar) ilə eyni qrupa daxil edir, onların ortaq türk köklərini vurğulayır. Səfəvilərin hakimiyyətinin “xarizmatik türk sülaləsi” olaraq təsvir edilməsi, onların gücünün yalnız hərbi deyil, həm də dini-mənəvi (Sufi əlaqələri vasitəsilə müqəddəsləşmə) və etnik-mədəni köklərə (türk kimliyi) əsaslandığını göstərir. Bu yanaşma Səfəvilərin İran tarixində bir türk sülaləsi olaraq mühüm rolunu və regionun siyasi, dini və mədəni mənzərəsindəki təsirini obyektiv şəkildə əks etdirir. [53, s.191]

 Səfəvilərin etnik mənsubiyyəti məsələsində Barry Buzan və Amıtav Acharya yuxarıda qeyd etdiyimiz müəlliflərlə həmfikirdirlər və Stiven Deylə istinad edərək Səfəvilərin türklüyünü qəbul edirlər. Bu arqumentə əsasən, Səfəvi sülaləsinin türk mənşəyi açıq şəkildə təsdiqlənir və onların yaranışını geniş tarixi və etnik-mədəni kontekstdə yerləşdirir. Həmin arqument Səfəviləri Osmanlı və Moğol imperiyaları ilə birlikdə X-XV əsrlərdə İrana, Əfqanıstana və Anadoluya baş verən “kütləvi türk köçlərində” ortaq köklərə sahib olan dövlətlər kimi təqdim edir. Bu, Səfəvi dövlətinin təsadüfi bir yaranış deyil, regionun etnik və siyasi formalaşmasında əsas rol oynamış uzunmüddətli türk axınlarının məntiqi nəticəsi olduğunu vurğulayır.

 Həqiqətən də, Səfəvi qaynaqlarında da türk kimliyi “Tork”, “Ətrâk”, “Türkmən”, “Tərâkimə” adlarıyla qeyd olunmuş, eləcə də “Səfəvi” və ya “Qızılbaş” kimi dövlət adları belə türk boy və aşirətlərinin adları ilə tanıdılmışdır. Bu, Səfəvi hakimiyyətinin əsasını təşkil edən Qızılbaş tayfalarının türk olması faktını və dövlətin türk idarəçiliyi ənənələri üzərində qurulduğunu gücləndirir. Şah İsmayılın özünün “Xətayi” təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində şeirlər yazması, onun şəxsi və dövlətinin mədəni kimliyində türk dilinin və mədəniyyətinin dominant yerini bir daha sübut edir. Stiven Deylin bu arqumenti Səfəvilərin türklüyünü təkcə bir fərziyyə kimi deyil, geniş tarixi proseslərin və regional etnik dinamikanın bir hissəsi kimi təqdim edir. Bu, Səfəvi dövlətinin mahiyyətini anlamaq üçün əsaslı bir başlanğıc nöqtəsidir. [54, s.103] Həmçinin “Islamic Art, Literature, and Culture” əsərində də yazır: “Siyasi və intellektual müstəqillik çərçivəsində yaradılmış İslam bədii ifadəsinin son dövrü Osmanlı, Səfəvi və Moğol imperiyalarında mərkəzləşmişdi. Mədəni cəhətdən bir-birindən çox fərqli olsalar da, bu üç imperiya dövləti ortaq bir keçmişi, əcdadlarının təbiəti və onunla əlaqəli bədii formalar haqqında ortaq bir şüuru bölüşürdü. Rəssamlar və memarlar bir imperiyadan digərinə, xüsusilə İrandan Hindistana köçürdü; Osmanlı şahzadələri fars poeziyası yazırdı, Səfəvi hökmdarları isə türk dilində danışırdı”. [55, s.200]

Bu abzas XVI-XVIII əsrlərdə İslam dünyasının üç böyük imperiyası – Osmanlı, Səfəvi və Moğol imperiyalarının siyasi və intellektual müstəqilliyin zirvəsində bir İslam bədii ifadəsi yaratdıqlarını iddia edir. Abzasda bu imperiyaların bir-birindən mədəni cəhətdən fərqli olmasına baxmayaraq, ortaq bir keçmişə, əcdadlarının mahiyyəti və onunla əlaqəli bədii formalar haqqında ortaq bir şüura malik olduqlarını vurğulanır. Bu həmçinin, Osmanlı, Səfəvi və Moğol imperiyalarının həm ortaq türk köklərinə, həm də onların arasında mövcud olan dinamik mədəni mübadiləyə diqqət yetirərək, İslam sənətinin son böyük dövrünü təsvir edir. Xüsusilə “Səfəvi hökmdarları türk dilində danışırdı” ifadəsi Səfəvi dövlətinin türk kimliyini bir daha təsdiqləyən və onun mədəni əsaslarını açıqlayan çox dəyərli bir məlumatdır. Bu həm də o dövrün mürəkkəb mədəni və linqvistik mənzərəsini, dillər və sənət formaları arasında mövcud olan qarşılıqlı təsiri əla şəkildə nümayiş etdirir.

 Con Makhuqo “A Concıse Hıstory of The Arabs” əsərində türk dillərində danışan xalqların Türküstandan (Orta Asiya) gələrək İslamı qəbul edib Səlcuqlu, Məmlük, Osmanlı, Teymuri, Səfəvi və Moğol imperiyaları üçün kök olduqlarını yazır. [56, s.62] Alan Mixail isə Osmanlılar, Moğollar və Səfəvilər/Qacarlar kimi Teymurilərdən sonrakı türk imperiyalarının hökmranlığı dövründə, erkən müasir İslam Avrasiyasının oturaq əkinçilik şəhərləri ilə pastoral çöllər arasındakı interfeysin davamlılığı və təkamülü ilə xarakterizə olunmağa davam etdiyini qeyd edir və müəllif Səfəviləri Osmanlılar və Moğollarla eyni qrupa, yəni “Teymurilərdən sonrakı türk imperiyaları” sırasına qoyur. Bu, Səfəvi sülaləsinin türk mənşəyinin elmi ədəbiyyatda qəbul edilmiş bir fakt olduğunu bir daha vurğulayır. Bu təsnifat, regionun siyasi tarixində türk elementinin uzunmüddətli və dominant rolunu göstərir. Hətta Səfəvilərlə yanaşı Qacarlar da türk sülalələrindən biri kimi qeyd olunur. Qacarlar (1786-1925) Səfəvilərdən sonra İranda hakimiyyətə gələn başqa bir türkmənşəli sülalə idi. Bu qeyd Səfəvilərin süqutundan sonra belə İran ərazisində türk hökmranlığının davam etdiyini, yəni türk sülalələrinin İrandakı hakimiyyətinin Səfəvilərlə bitmədiyini göstərir. Bu, türk idarəçiliyinin regiondakı davamlılığını vurğulayır.

• Oturaq şəhər-çöl interfeysi: Cümlənin əsas arqumenti bu imperiyaların (o cümlədən Səfəvilərin) dövründə “oturaq əkinçilik şəhərləri ilə pastoral çöllər arasındakı interfeysin davamlılığı və təkamülü”nün hələ də aktual olmasıdır.
• Çöl elementinin əhəmiyyəti: Bu, Səfəvilər kimi türk sülalələrinin köçəri/çöl mənşəyini və onların oturaq (farsdilli) şəhər mədəniyyəti ilə qarşılıqlı təsirini ifadə edir. Səfəvi dövləti məhz Qızılbaş türk-türkmən tayfalarının (pastoral çöl elementinin) hərbi gücü və dəstəyi ilə qurulmuşdu.
• İdarəçilikdəki dinamika: Bu interfeys Səfəvi dövlətinin daxili idarəçiliyində də özünü göstərirdi. Bir tərəfdən, qızılbaş əmirləri çöl ənənələrini qoruyurdu, digər tərəfdən, dövlət getdikcə mərkəzləşir və oturaq əhalinin idarəetmə təcrübəsindən (məsələn, farsdilli bürokratiya) istifadə edirdi. Bu dinamika Səfəvi cəmiyyətinin və idarəetməsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri idi.

 Alan Mixailin Səfəvilər haqqında yazdıqları Səfəvilərin türk mənşəyini təsdiqləməklə yanaşı, onları daha geniş tarixi və sosioloji kontekstə yerləşdirir. Səfəvilər regionun minilliklərlə davam edən çöl-şəhər qarşılıqlı təsiri prosesində mühüm bir halqa kimi təqdim olunur. Bu, onların sadəcə bir türk sülaləsi olaraq yaranması deyil, həm də Türküstan çöllərindən gələn türk tayfalarının regionun demoqrafik, mədəni və siyasi quruluşuna verdiyi davamlı təsiri baxımından əhəmiyyətini vurğulayır. [57, s.134] “The origins of the modern world: a global and environmental narrative from the fifteenth to the twenty-first century (third edition)” kitabında da Avrasiya qitəsinin cənub və cənub-qərb hissələrini əhatə edən Moğol, Səfəvi və Osmanlı imperiyalarının bir çox oxşarlıqları bölüşdükləri yazır. Həmçinin, kitabda onların hamısının türk hökmran sülalələri olduğu, əslində, türklərin Türküstanın köçəri xalqlarından biri olaraq Şimali Hindistanın, Fars yarımadasının və Anadolu yüksəkliklərinin daha sıx məskunlaşmış əkinçilik bölgələrini fəth etmək üçün kifayət qədər hərbi güc inkişaf etdirdikləri yazılır.Bu kitab Səfəvi imperiyasını, Osmanlı və Moğol imperiyaları ilə birlikdə, həm coğrafi, həm də etnik-tarixi baxımdan oxşar xüsusiyyətlərə malik üç böyük dövlət kimi təqdim edir. Mənbədə birbaşa və çox dəqiq şəkildə qeyd edilir ki, “onların hamısının türk hökmran sülalələri var idi.” Bu, Səfəvi sülaləsinin (Osmanlı və Moğol sülalələri kimi) türk mənşəyini təsdiqləyir. Bu, Səfəvi dövlətinin siyasi və idarəçilik sisteminin türk ənənələri üzərində qurulduğunu, dövlətin əsasını təşkil edən qüvvənin də türk tayfaları (qızılbaşlar) olduğunu göstərir. Bu cümlə Səfəvilərin türklüyünü müzakirəsiz bir fakt kimi təqdim edir. Əlavə olaraq da həmin səhifədə türk xalqlarının, o cümlədən Səfəvilərin mənşəyi “Mərkəzi Asiyanın köçəri xalqları” ilə əlaqələndirilir. Bu, onların çöl (bozqır) mədəniyyətindən gəldiyini və hərbi bacarıqlarının məhz bu köçəri həyat tərzi ilə inkişaf etdiyini göstərir. Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində əsas rolu oynayan qızılbaşlar da məhz bu cür köçəri və ya yarımköçəri türk-türkmən tayfaları idi. Onların daha sıx məskunlaşmış əkinçilik bölgələrini fəth etmək üçün kifayət qədər hərbi güc inkişaf etdirməsi Səfəvilərin İran yaylasını fəth etməsinin də arxasında duran əsas səbəblərdən biri idi. “Fars yarımadası”nın (Persian peninsula) bu fəth olunan ərazilər arasında qeyd edilməsi, Səfəvilərin İran ərazisindəki hökmranlığına birbaşa işarədir. Kitabda aparılmış qeyd Səfəvilərin türk mənşəyini və onların Orta Asiya köçəri ənənələrindən gələn hərbi güclərini vurğulayır. Səfəviləri Osmanlı və Moğollarla birgə təhlil etməklə, müəllif müsəlman dünyasında XVI əsrdə yaranan böyük imperiyaların ortaq türk köklərinə sahib olduğunu qəti şəkildə təsdiqləyir. Bu, Səfəvilərin İran tarixindəki mühüm yerini və onların türk dövlətçilik ənənələrinin bir hissəsi olduğunu bir daha göstərir. [58, s.70]

 Şah İsmayılın etnik mənsubiyyəti barədə olan ən zəif iddia(lar) onun ərəb və ya talış olmasıdır. Lakin Səfəvilər seyyid olsalar da, ərəb deyildilər və Şeyx Səfiəddinin sadəcə xanımı və qaynatası Şeyx Zahid Gilani talış idi. Yəni ki, Şah İsmayıl və Səfəvilər sadəcə talışlarla qohumdur, lakin talış deyillər. Talış xanlığını da Səfəvi sülaləsindən olan Cəmaləddin Mirzə bəy (Qara xan) qurmuşdur, lakin Cənub bölgəsində qurmasına baxmayaraq, yenə də bu onu və sülaləsini talış etmir.  Səfəvilər təkcə etnik cəhətdən türk deyildi, həm dövlət idarəçiliyi, həm məfkurə, həm də mədəni baxımdan da türk idilər. Hansı ki, Bonnie G. Smith “Women’s History in Global Perspective, Volume 3” kitabında yazır: “Digər mənbələr türk və monqol qadınlarının döyüşlərdə və idarəçilikdə iştirakından bəhs edir ki, bu da erkən müasir dövrdə türk-idarəli Səfəvi və Osmanlı imperiyalarında da müşahidə olunur”. [59, s.81]

 Bu cümlə Səfəvilərin türk mənşəyini və onların Türküstan türk-monqol dövlətçilik ənənələri ilə əlaqəsini göstərən daha bir vacib detalı vurğulayır. Mətndə Səfəvi imperiyası “türk-idarəli” (Turkish-ruled) kimi təsvir edilir. Bu ifadə sülalənin özünün türk olması ilə yanaşı, dövlət idarəçiliyinin, ordunun və siyasi elitanın əsasən türk elementlərindən ibarət olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bu, Səfəvilərin türk kimliyinin təkcə mənşəyə deyil, həm də dövlətçilik praktikasına şamil edildiyini göstərir. Əsas mövzu türk və monqol qadınlarının döyüş və idarəetmədəki fəal iştirakıdır. Bu xüsusiyyət Türküstan köçəri cəmiyyətlərinin (türklər və monqollar) ənənəvi xüsusiyyəti olaraq göstərilir. Səfəvi və Osmanlı imperiyalarında bu ənənənin “erkən müasir dövrdə də müşahidə olunması” Səfəvilərin (və Osmanlıların) türk-monqol dövlətçilik və mədəniyyət irsinin davamçıları olduğunu göstərir. Səfəvi tarixində, xüsusilə Şah İsmayılın anası Aləmşah Bəyim Ağa kimi şəxsiyyətlərin siyasi həyatda müəyyən təsirləri olması bu fikri dəstəkləyə bilər. Bu, qadınların saray daxilində və ya bəzi hallarda hərbi-siyasi sferada əhəmiyyətli rol oynaya bildikləri Türküstan ənənələrinin Səfəvi sarayına da yansıdığını ifadə edir. Gətirilmiş sitat Səfəvilərin türk mənşəyini təsdiqləməklə yanaşı, onların dövlətçilik və sosial quruluşlarında Türküstan türk-monqol ənənələrinin, xüsusən də qadınların ictimai həyatda (döyüş və idarəetmə) rolunun davam etdiyini vurğulayır. Bu, Səfəvi imperiyasının yalnız etnik baxımdan deyil, həm də mədəni və idarəçilik ənənələri baxımından türk köklərinə sadiq qaldığını göstərir.

 Səfəvilərin idarəçilik və mədəni sahələrdə də türk olduğunu “The Rise and Rule of Tamerlane” kitabında da görmüş oluruq. Kitabda Səfəvilər “Teymurilərdən sonra gələn türk sülalələri”ndən biri kimi vurğulanır. Bu, Səfəvilərin türk mənşəyini və onların siyasi-tarixi irsinin Teymuri dövründən sonrakı türk dövlətçiliyi ilə bağlılığını bir daha qəti şəkildə təsdiqləyir. Bu, Səfəvi dövlətinin təkcə İran yaylası ilə məhdudlaşmayan, daha geniş türk-İslam dünyasının bir parçası olduğunu göstərir. Müəllifin qeydləri Səfəviləri Osmanlı və Moğollarla birlikdə “yeni sintez”in əsas komponentləri kimi təqdim edir. Bu “yeni sintez” türk hərbi gücünün, İslam dini dəyərlərinin və yerli mədəniyyətlərin (İranda fars mədəniyyətinin) bir araya gəlməsi ilə yaranmış bir idarəetmə və cəmiyyət modelini ifadə edə bilər. Səfəvilər bu sintezdə şiəliyi rəsmi dövlət ideologiyasına çevirərək və türk tayfalarına arxalanaraq özünəməxsus bir yer tutmuşlar. Nəticə budur ki, kitabda Səfəvilərin türklüyü və onların erkən müasir dövrdəki digər böyük türk sülalələri (Osmanlı və Moğol) ilə ortaq tarixi köklərini vurğulanır. Müəllif Səfəvilərin uğurlarının arxasında Teymurun siyasi və hərbi irsindən qaynaqlanan bir “yeni sintez”in durduğunu irəli sürür. Bu, Səfəvilərin təkcə dini-ideoloji deyil, həm də türk dövlətçilik ənənələri baxımından tarixi ardıcıllığın bir hissəsi olduğunu göstərir. [60, s.2]

  Təkcə xaricilər Səfəvilərin etnik, idarəçilik və mədəni baxımdan türk olduqlarını demirlər, hətta Cümhuriyyətimizin qurucusu, Azərbaycanın fikir babası Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də deyir. O, “Qafqaz türkləri” kitabında yazır: “Moğol axını çağına tarixçilər Doğuda çox böyük etnoqrafik devrim çağı kimi baxırlar. Azərbaycanla Doğu Qafqaz bu çağda bütünlüklə türkləşmiş, düzgün desək, bugünkü şiə İranın qurucusu sayılan Səfəvi soyu Azərbaycan türk şeyxləri arasından çıxdığı kimi, bu soyun dönəmində  Azərbaycanla Doğu Qafqaz daha çox türkləşmişdir. Səfəvi şahları İranla Anadolunun ayrı-ayrı yerlərinə atılmış türk ellərini mərkəzi ağalıqları bulunan Azərbaycanla Arrana çəkməklə birləşdirirdilər ki, Ərdahil bölgəsila Muğanda yerləşmiş Şahsevən elləri bu yolla olmuşdur”. [61, s.20]

 Cümhuriyyətimizin qurucusu gördüyümüz kimi Səfəviləri nəinki fars, kürd saymır, hətta Səfəvi soyunun Azərbaycan türk şeyxləri arasından çıxdığını, Səfəvi şahlarının İranla Anadolunun ayrı-ayrı yerlərinə səpələnmiş türk el-obalarını öz ətraflarında Azərbaycan və Arrana cəlb edərək birləşdirdiklərini deyir. Əgər Səfəvilər qeyri-türk idilərsə, niyə istər xarici, istərsə də yerli mənbələr Səfəvilərin qeyri-türk olduqlarını yazmırlar və Səfəvilərin qeyri-türk sayılması elmə zidd sayılır? Əgər Səfəvilər qeyri-türk olsaydı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Şah İsmayıl və Səfəviləri bu qədər tərifləməz, türklüyə etdikləri qulluqları sadalamazdı. Hətta Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün başçılığı altında yazılmış “Türk Tarihinin Ana Hatları kitabında yazır ki, “Bir türk olan Səfəvi Şah İsmayıl fanatik bir şiə idi. Anadoluda türklər arasında şiəliyi yaymağa çalışırdı. Buna görə də Yavuz Səlim və Şah İsmayıl vaxtında Çaldıranda baş verən böyük bir döyüşdə (1514) iranlılar məğlub olarak bütün Şərqi Anadolu Urmiya gölündən Fərata kimi zəbt edildi”. [62, s.574-575]

Nəticə. Təqdim etdiyiniz müxtəlif mənbələr Şah İsmayılın və Səfəvi sülaləsinin türk mənşəli olması barədəki iddiaların tarixi mənbələr və müasir elmi araşdırmalar tərəfindən qəti şəkildə təsdiqləndiyi qənaətinə gəlmək olar. Mənbələr Şah İsmayılın özünün “azərbaycanlı mənşəli” olması, eləcə də onun Ağqoyunlu sülaləsi ilə qohumluq əlaqələri vurğulanır. Habelə, Səfəvi şeyxlərinin “Pir-i Türk” adlandırılması, onların xalq arasında türk kimliyi ilə tanınmasını göstərir.

Səfəvi dövlətinin qurulması və hərbi gücü tamamilə türk (türkman) tayfalarından ibarət olan Qızılbaş konfederasiyasına əsaslanırdı. Onların Şah İsmayıla qeyd-şərtsiz sədaqəti Səfəvi hakimiyyətinin əsas dayağı olmuşdur. Səfəvi sarayında və hökmdarlar arasında türk dilinin (Azərbaycan) əsas danışıq dili olması, Şah İsmayılın “Xətayi” təxəllüsü ilə ana dilində divan yazması, habelə farsdilli mənbələrdə belə çoxsaylı türk hərbi və idarəçilik terminlərinin istifadəsi Səfəvilərin linqvistik və mədəni türk kimliyinin bariz sübutudur.

Səfəvilər Osmanlılar və Moğollarla birlikdə Avrasiyada XIII-XV əsrlərdə baş verən kütləvi türk köçlərinin və Monqol istilalarının nəticəsi olaraq ortaya çıxan, “türk köklü” və “türk idarəli” üç böyük imperiyadan biri kimi təhlil edilir. Bu, onların türk dövlətçilik ənənələrinin davamçısı olduğunu və eyni hərbi-siyasi irsi bölüşdüyünü göstərir. Səfəvilər Osmanlılar kimi “xarizmatik türk sülalələri” olaraq təsvir edilir. Bu xarizma onların sufi nəsilləri ilə əlaqələrindən qaynaqlansa da, türk dövlətçiliyində hökmdarın şəxsi xarizması anlayışı ilə də sıx bağlı idi. Türk-monqol ənənələrindən gələn qadınların döyüşdə və idarəçilikdəki rolu da Səfəvilərin bu geniş türk irsinin daşıyıcısı olduğunu göstərir.

Bütün bu dəlillər toplusu Şah İsmayıl Səfəvinin və Səfəvi sülaləsinin türk mənşəyinin elmi və tarixi cəhətdən möhkəm əsaslara malik olduğunu göstərir. Bu, “Şah İsmayılın qeyri-türk olması” ilə bağlı irəli sürülən iddiaların elmi faktlarla təsdiqlənmədiyini, əksinə, təkzib edildiyini aydın şəkildə ortaya qoyur.

ƏDƏBİYYAT

1. İsgəndər bəy Münşi Türkman, Tarix-i aləmara-yi Abbasi (Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi). I cild. Bakı, 2009, «Təhsil», 792 səh.
2. Şeyx Səfi təzkirəsi («Səfvətüs-səfa»nın XVI əsr türk tərcüməsi). Bakı: Nurlan, 2006, 932 s.
3. Dimes Hak Alerli, Şah Xətai: şiə, Səfəvi, yoxsa Qızılbaş?!, “XAN” nəşriyyatı. Bakı–2019. 76 səh.
4. Browne, Edward G. A Literary History of Persia. Volume IV: Modern Times (1500–1924). Cambridge, Cambridge University Press, 1959. 530 s.
5. Tufan Gündüz, Son Kızılbaş Şah İsmail, İstanbul, Yeditepe, 2013, 175 s.
6. Edward William; Allen David; Muratoff Paul. Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Cambridge: Cambridge University Press, 1953. 614 s.
7. Musalı N.S. I Şah İsmayılın hakimiyyəti (“Tarix-i aləm-ara-yi Şah İsmayıl” əsəri əsasında). Bakı: “Nurlan”, 2011, 481 s.
8. О.А. Эфендиев. Азербайджанское государство Сефевидов в XVI веке. Баку, 1981.
9. Бартольд В.В. Иран: исторический обзор. Ташкент, 1926. 125 стр.
10. Бартольд В.В. Сочинения, том II, часть I. Москва: Востлит, 1963. 1024 стр.
11. Рипка Я. История персидской и таджикской литературы (перевод с чешского К.А.Кондрашева и П.А.Клейнер). Москва: Прог-ресс, 1970.
12. Ayalon D, Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom, London, “Frank Cass and Company Limited”, 1956, 151 p.
13. İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Osmanlı Tarihi, Cilt II. 7. Baskı. Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988, 789 s.
14. Başar F. Safevîler // Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, IX. C. 629 s.
15. Güngör E. Tarihte Türkler. İstanbul: Ötüken, 1995.
16. Şah S. Safvetü’s-safâ’da Safiyyüddîn-i Erdebîlî’nin hayatı, tasavvufî görüşleri ve menkıbeleri. Yayınlanmamış Doktora Tezi. I. Ve II. Ciltler. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
17. Şah İsmayıl Xətayi. Əsərləri. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005, 384 səh.
18. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T.M.Nağıyev. “Azərbaycan” cildi. “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi. Bakı, 2007, 884 s.
19. Mohamad Karim Yousef-Jamali, The life and personality of Shah Ismail I (1487–1524), Edinburgh, University of Edinburgh, 1981, 498 p.
20. Bruinessen Martin Van. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books, 1992. 375 p.
21. И.П. Петрушевский, Государства Азербайджана в XV веке, Москва–Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1949, 254 с.
22. Oqtay Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, 344 səh.+8 səh. (illüst.)
23. Zivar Hüseynli Baylan, XVI. Yüzyıl Safevî Kaynaklarındaki Türk Kimliğine Dair Bir İnceleme, s. 112–129.
24. Şükürov G. Safevî Devleti’nin kuruluşu ve I. Şah İsmâîl devri (907–930 / 1501–1524). Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, İstanbul, 2006. 224 s.
25. Streusand, Douglas E. Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals. Boulder–London: Westview Press, 2011, 390 p.
26. Süleymanov M. Şah İsmayıl Səfəvi. Bakı, “Elm və təhsil”, 2018, 824 səh.
27. Seton-Watson Hugh. Nations and States: An Enquiry into the Origins of Nations and the Politics of Nationalism. Boulder, Colorado, Westview Press, 1977. 563 p.
28. Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003. London, Europa Publications, 2003. 694 p.
29. Bartold V.V. Four Studies on the History of Central Asia London: Harvard University Press, 1962. 390 s.
30. Cornell Svante E. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. London–New York: RoutledgeCurzon, 2001, 528 p.
31. Goldschmidt Arthur Jr. & Davidson Lawrence. A Concise History of the Middle East. 8th edition: 559 p, Boulder, CO: Westview Press, 2006.
32. Burgan Michael. Great Empires of the Past: Empires of Ancient Persia. New York: Chelsea House, 2010. 159 p.
33. M. A. Al-Bakhit L. Bazin S. M. Cissoko M. S. Asimov A. Gieysztor I. Habib Y.Karayannopoulos J. Litvak King P. Schmidt R. Mantran, History of Humanity: Volume IV: From the Seventh Century to the Sixteenth Century. Routledge / UNESCO, 2000. 1847 p.
34. İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Osmanlı Tarihi, Cilt II. 7. Baskı. Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988, 789 s.
35. Minorsky V. “Tadhkirat al-muluk”: A Manual of Safavid Administration circa 1137 / 1725. London: Luzac & Co., 1943. 346 p.
36. Bayramlı Z. Səfəvi dövlətinin etnik mənsubiyyəti, s. 67-75.
37. Canfield Robert L. Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge: Cambridge University Press, 1991, 384 p.
38. Edward William; Allen David; Muratoff Paul. Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Cambridge: Cambridge University Press, 1953. 614 s.
39. Thevenot, Jean de. Travels of Monsieur de Thevenot into the Levant in 3 parts. 1- Turkey, 2- Persia, 3- The East Indies. Part II. London: Thomas Basset, 1687. 380 p.
40. Starr, S. Frederick. The Legacy of History in Russia and the New States of Eurasia. Armonk, New York: M.E. Sharpe, 1994, 432 p.
41. Lewis Bernard. The Middle East: A Brief History of the Last 2000 Years. New York, Scribner, 1995. 433 p.
42. Kämpfer, Engelbert. Amoenitatum exoticarum politico-physico-medicarum fasciculi V: quibus continentur variae relationes, observationes & descriptiones rerum Persicarum & ulterioris Asiae: multâ attentione in peregrinationibus per universum orientem collectae. Lemgo: Heinrich Wilhelm Meyer, 1712. 912 p.
43. Yürekli Zeynep. Architecture and Hagiography in the Ottoman Empire: The Politics of Public Space. Farnham: Ashgate Publishing, 2012. 199 p.
44. Van Gorder A. Christian. Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Modern Iran. Bloomsbury/ Lexington Books, Lanham, MD, 2010. 352 p.
45. Goltz T. Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter’s Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic. London–New York: M.E. Sharpe, 1999. 496 p.
46. Moosa Matti. Extremist Shiites: The Ghulat Sects. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 1988. 580 p.
47. Jackson Peter, and Laurence Lockhart, eds. The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, 1986. 1138 p.
48. Ruggles, D. Fairchild. Women, Patronage, and Self-Representation in Islamic Societies. Austin, University of Texas Press, 2000. 243 p.
49. Hasan Israr. The Conflict Within Islam: Expressing Religion Through Politics. Bloomington, Indiana, iUniverse, 2011. 232 p.
50. Karateke Hakan T. & Reinkowski Maurus. Legitimizing the Order: The Ottoman Rhetoric of State Power. Leiden / Boston, Brill, 2005, 259 s.
51. Dale Stephen Frederic. The Garden of Eight Paradises: Babur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530). Leiden–Boston: Brill, 2004, 430 p.
52. Lieberman Benjamin. Remaking Identities: God, Nation, and Race in World History. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, 2008. 296 p.
53. Howard, Douglas A. A History of the Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 2017. 412 p.
54. Buzan Barry, and Amitav Acharya. Re-imagining International Relations: World Orders in the Thought and Practice of Indian, Chinese, and Islamic Civilizations. Cambridge, Cambridge University Press, 2022. 198 p.
55. Kuiper Kathleen. Islamic Art, Literature, and Culture. Rosen Education Services / Britannica Educational Publishing, New York, 2010. 240 p.
56. John McHugo, A Concise History of the Arabs, Saqi Books, London, 2013, 384 p.
57. Mikhail Alan. Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa. Oxford, Oxford University Press, 2012. 352 p.
58. Marks Robert B. The Origins of the Modern World: A Global and Ecological Narrative from the Fifteenth to the Twenty-First Century. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, 2007, 208 p.
59. Smith G. Bonnie, Women’s History in Global Perspective, Volume 3, University of Illinois Press, Urbana and Chicago, 2004, 280 p.
60. Manz Beatrice Forbes. The Rise and Rule of Tamerlane. Cambridge, Cambridge University Press, 1989. 227 p.
61. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Qafqaz türkləri, Bakı, “TƏKNUR”, 2012, 112 s.
62. Türk Tarihinin Ana Hatları: Hazırlayan Heyet (Tarih Encümeni). İstanbul: Devlet Matbaası, 1930. 611 s.

Ceyhun Əmirov