Bilik insanın dünyanı anlamaq, hadisələri şərh etmək və onlarla əlaqə qurmaq qabiliyyətidir. Bu təkcə informasiyanın toplanması deyil, onun mənalandırılması, təsnifatı və tətbiqidir. Fəlsəfi mənada bilik epistemologiyanın araşdırdığı əsas mövzulardan biridir və insan idrakının təməl aspektlərini dərinləşdirir. Epistemologiya “bilik necə əldə olunur?”, “onun mənbələri nələrdir?” və “biliklə inam arasındakı fərq nədir?” kimi suallara cavab axtarır. Klassik anlayışa görə, bilik ancaq səlis, doğru və əsaslandırılmış inanc ola bilər.
İnsan tarixi boyu bilik dünyagörüşünün formalaşmasında mərkəzi rol oynayıb. İlk fəlsəfi məktəblərdən etibarən Platon bilik və inamı fərqləndirmiş, həqiqi bilik kimi “ideyalar dünyasını” nəzərdə tutmuşdur. Aristotel isə biliyi empirik müşahidə və təcrübə əsasında qura biləcəyimizi nümayiş etdirdi. Bu iki ənənə müasir elmin və fəlsəfənin təməl prinsiplərini formalaşdırıb. Elm bilik əldə etməyin sistemli, təkrarlana bilən və obyektiv yoludur və müşahidə ilə təsdiqlənən nəzəriyyələrin formalaşmasına əsaslanır.
Bilik həmçinin insanın özünüdərki və şəxsiyyətin formalaşması üçün əvəzsizdir. İnsan öz bilikləri sayəsində gücünü, potensialını və həyata təsir imkanlarını anlayır. Bu baxımdan bilik fəlsəfəsi insanın məna və məqsəd axtarışında mühüm yer tutur. Haydegger kimi sevdiyim fenomenoloqlar bilik prosesində intuisiyanın və subyektiv təcrübənin əhəmiyyətini vurğulayaraq biliklə şüur arasındakı mürəkkəb əlaqəni araşdırıblar.
Modern epistemologiya həmçinin biliyin sosial və mədəni kontekstini önə çəkir. Mişel Fuko bilik və güc arasında əlaqəni göstərir, belə ki, bilik yalnız obyektiv həqiqət toplusu deyil, eyni zamanda cəmiyyətin strukturunu əks etdirir. Bu nəzəriyyə biliyin universal olmadığını, fərqli zaman və məkanlarda müxtəlif formalarda ortaya çıxdığını göstərir. Beləliklə, bilik həm də sosial konstruksiya kimi öyrənilməlidir.
Bilik mənbələri də müxtəlifdir: ya empirik təcrübə, ya rasional analiz, ya da intuisiyadır. David Yum empirik təcrübəni əsas tutaraq “bilik yalnız duyğularımız və təcrübələrimiz üzərində qurulmalıdır” deyirdi. İdealistlər isə, məsələn, Kant bilik prosesində həm empirik, həm də “apriori” (təcrübədən əvvəl gələn) elementlərin rolunu vurğulayır, insan idrakının strukturunun bilik formalaşdırdığını iddia edir.
Bilik təkcə fərdi deyil, həm də kollektiv bir fenomen olaraq cəmiyyətlərin inkişafında əsas rol oynayır. Bu aspektdə bilik sosial kapital kimi görünür ki, toplumların davamlı inkişafını və tarixi irəliləyişini təmin edir. İctimai elmlər, fəlsəfə, təhsil və texnologiya sahələri bilik paylaşılıb sistemləşdirildikdə insan həyatının bütün sahələrini dəyişdirir və zənginləşdirir.
Bilik həm də etik məsuliyyət və düşüncənin nəticəsi kimi dəyərləndirilir.
Bilik icmalar arasında qarşılıqlı hörmət və anlaşmanın təminatçısı, sosial ədalətin əsaslarından biri ola bilər. Əks halda, biliyin yanlış istifadəsi və manipulyasiyası cəmiyyətdə nifrət və bölünməyə səbəb ola bilər.
Biliyin təbiəti həmçinin daim dəyişkəndir və yenilənəndir. Yeni elmi kəşflər və fəlsəfi fikirlər perspektivimizi genişləndirir, əvvəllər doğru hesab edilən məlumatlar sual altına düşə bilər.
Bilik həm də insanın yaradıcı potensialını artıran vasitədir. Torfinq və digər epistemoloqlar bilik yaratmağa və onu bölüşməyə əsaslanan praktik yanaşmalar təklif edirlər ki, bu da müasir innovasiya və texnologiyanın təməlidir. Yeni biliklər fərdlər və cəmiyyətlər üçün yeni imkanlar yaradır, problemlərin həllində köməkçi olur və insan həyatının keyfiyyətini yüksəldir.
Bilik günümüzdə informasiya cəmiyyətində çoxlu məlumat və informasiya içərisində fərqləndirmə bacarığına çevrilir. İnformasiya və bilik arasındakı fərqi anlamaq önəmlidir: məlumat, sadəcə, faktlardır, bilik isə həmin faktların izahı və əlaqələri ilə bağlıdır. Bu səbəbdən informasiya texnologiyaları və rəqəmsal erada biliyin əldə olunması və idarə olunması üçün yeni metod və alətlər inkişaf etdirilir.
Elmi tədqiqatlar göstərir ki, bilik həm də zehni modellərin qurulmasıdır. İnsan şüuru tərəfindən yaranan bu modellər vasitəsilə dünya ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Ən yeni elmlər biliyin strukturunun və işləmə mexanizmlərinin öyrənilməsi üçün önəmli nəticələr verir. Bu tədqiqatlar bilik prosesinin həm bioloji, həm də sosial təməlini ortaya qoyur.
Fəlsəfi və elmi araşdırmaların birgə gücü bilik anlayışını hərtərəfli şəkildə formalaşdırır. Bilik yalnız teoriya deyil, praktik fəaliyyət və etik məsuliyyətlərlə bağlıdır. İnsan inkişafı, cəmiyyətlərin rifahı, texnologiyanın təkamülü və sülhün təminatı onun üzərində qurulur. Beləliklə, bilik insanların yeni kəşflərə, daha ədalətli dünyaya və dərin mənaya doğru yol açan əvəzsiz sərvətidir.
Nəticədə, bilik insanın həyatı, dünyanı qavrama və idarəetmə bacarığıdır. Onun fəlsəfəsi insan idrakının sərhədlərini, ondan necə istifadə etdiyini və biliklə bağlı etik prinsipləri araşdırır. Bilik Günündə biz həm bilik əldə etməyin, həm də onu paylaşmağın və məsuliyyətlə yaşamağın əhəmiyyətini yenidən xatırlamalı, onun insanlıq üçün daimi inkişaf və harmoniya yolunu açan əsas vasitə olduğunu vurğulamalıyıq. Həm də dünyada hər gün biliyi inkişaf etdirmək günü olmalıdır.
