Hər bir xalqın yaddaşında onun tarixini, acılarını və sevinclərini yaşadan ən güclü vasitələrdən biri musiqidir. Çünki musiqi sadəcə səslərin harmoniyası deyil, həm də ruhun dilidir. Hər dövrün öz danışan dili olduğu kimi, musiqi də xalqın səsini, içində gizlənən duyğuları, sözlə ifadə olunmayan arzuları daşıyır. Azərbaycan üçün bu dil, bəlkə də, hər şeydən öncə kimlik məsələsidir: xalq özünü nə qədər tarixin burulğanlarında sınasa da, musiqisi ilə yadda qalıb.
Bir düşünək, insan kimliyini bəzən pasportdan çox, onun qulaq asdığı musiqi izah edir. Xalq da belədir, bayatısından muğamına, marşından operasına qədər hər bir səs özündə bütöv bir yaddaşı daşıyır. Əslində, musiqi bu torpaqda heç vaxt sadəcə “dinlənilən” bir sənət olmayıb. O, cəmiyyətin özünü dərk etməsi, problemlərini səhnəyə gətirməsi, gələcək üçün yol xəritəsi çəkməsi üçün ən təsirli vasitə rolunu oynayıb.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın ictimai və mədəni həyatı böyük dəyişikliklər içində idi. Maarifçilik hərəkatı, qadınların cəmiyyətə daxil olması, xalqın söz və səhnə ilə özünü ifadə etməsi. Bütün bunların mərkəzində musiqi dayanırdı. Çünki musiqi insanların özünü görməsi, hiss etməsi və dəyişməsi üçün güzgü idi. Bugün ölkəmizdə musiqiyə həsr olunmuş xüsusi günün olması təsadüfi deyil. Bu, sadəcə bir şəxsin xatirəsi deyil, bütöv bir mədəniyyətin, bir millətin ruhunun bayramıdır. Bu gün biz təkcə musiqini dinləmirik, onu dinləyərkən həm də kim olduğumuzu, haradan gəldiyimizi və gələcəkdə necə görünmək istədiyimizi xatırlayırıq. Musiqi Günü sadəcə notlarla deyil, xalqın yaddaşı ilə yazılır.
Musiqinin millət üçün ən önəmli funksiyası, onun kimlik yaratmaq gücüdür. Hər xalqın mədəniyyətində səs və ritm, yalnız əyləncə vasitəsi kimi deyil, həm də kim olduğunu sübut edən yaddaş daşıyıcısı kimi mövcuddur. Azərbaycan musiqisi də bu mənada təkcə muğamların dərinliyində gizlənməyib. O, xalqın tarixdəki ən ağır sınaqlarını da, ən böyük sevinclərini də özündə saxlayıb. Ənənəvi musiqi (bayatılar, xalq mahnıları, zərb muğamları) əsrlərlə şifahi şəkildə yaşayıb. Amma bu musiqini yazıya almaq, notla ifadə etmək, onu dünya səhnəsinə çıxarmaq tarixi bir dönüş nöqtəsi idi. Çünki notlaşdırma sadəcə musiqini qorumaq demək deyildi, həm də dünyaya “bizim də öz səsimiz var” mesajı idi. Hər zaman deyilir ki, xalqın ruhunu öyrənmək istəyirsənsə, onun musiqisinə qulaq as. Bu sözlər göstərir ki, musiqi sadəcə estetik həzz deyil, milli özünüdərk yoludur. Xalq öz musiqisi ilə həm də kimliyini qoruyub. Bu torpaqlar müxtəlif imperiyaların tərkibində olsa da, heç bir siyasi güc insanın ürəyindəki səsi susdura bilməyib. Çünki sazın, tarın və kamançanın səsi saraylardan çox evlərin içində, toylarda, məclislərdə, qəmli günlərdə yaşayırdı. Musiqi xalqın ən möhkəm sığınacağı idi, dil qadağan ediləndə də, sözləri susdurulanda da saz danışırdı.
Üzeyir Hacıbəyovun dediyi kimi: “Hər xalqın varlığını sübut edən iki şey var: dili və musiqisi. Bu ikisi yaşadıqca, millət də yaşayır.” Azərbaycanın musiqi tarixi məhz bu cümlənin canlı sübutudur.
Azərbaycan cəmiyyətində musiqi XX əsrin əvvəllərində sadəcə əyləncə və məclis sevinci olmaqdan çıxdı, maarifçilik ideyalarının daşıyıcısına çevrildi. O dövrün ziyalıları yaxşı bilirdilər ki, xalqı dəyişmək üçün kitablar, qəzetlər, məktəblər qədər musiqi də vacibdir. Çünki mahnı və səhnə insanın zehninə daha tez yol tapır, sözün gücünü daha dərindən çatdırırdı. O gündən etibarən musiqi sadəcə xalqın içində deyil, həm də mədəniyyətin rəsmi simasında, şəhərlərin mərkəzində, böyük zalların pərdələrində yaşamağa başladı. Bu həm də xalqın kimlik axtarışının mühüm addımı idi. Musiqi birləşdirən gücə çevrilirdi.
İlk dəfə xalqın gündəlik həyatı, sevinc və kədəri səhnəyə daşındı. Bu, həm sənət baxımından, həm də sosial baxımdan inqilabi bir hadisə idi. Çünki teatr və musiqi birləşərək sadəcə aristokrat təbəqənin deyil, bütün xalqın hekayəsini danışmağa başladı.
“İlk tamaşa gecəsində həyəcan içində səhnənin kənarında dayanırdım. Zalda oturan insanlar səhnədə öz həyatlarını görəndə üzlərində həm təəccüb, həm də qürur vardı. O an anladım ki, musiqi insanın kimliyini özünə qaytarır”, – deyə Üzeyir Hacıbəyov “Leyli və Məcnun” operası barədə qeyd edirdi.
Musiqinin maarifçiliklə qovuşması həm də qadın məsələsində özünü göstərdi. Səhnədə ilk qadın rollarının ifası, cəmiyyətin qız övladına baxışını dəyişdirdi. O dövr üçün bu, sadəcə sənət hadisəsi deyil, sosial çevriliş idi. Çünki qadının səsi ilk dəfə ictimai məkanda eşidildi. Bu, musiqinin necə böyük sosial gücə sahib olduğunu açıq şəkildə göstərirdi.
Maarifçilikdən səhnəyə keçid, əslində, xalqın özünü tanıması idi. Səhnədə oynanan əsərlər, səslənən musiqilər bir növ güzgü funksiyasını daşıyırdı. İnsanlar öz adət-ənənələrini, gündəlik dərd-sərini, məişət çətinliklərini və arzularını orada görürdülər. Və ən əsası bu səhnə xalqı düşündürürdü: “Biz kimik və hara gedirik?” sualı hər tamaşadan sonra insanların qəlbində səslənirdi. Beləliklə, musiqi təkcə gözəllik duyğusu yaratmaq üçün deyil, maarifçilik və sosial dəyişiklik üçün ən güclü vasitələrdən birinə çevrildi. Bu dönüş nöqtəsi Azərbaycanın musiqi tarixində yeni bir dövr açdı. Musiqi artıq yalnız eşidilmirdi, həm də düşündürürdü.
Musiqi xalqın yalnız gözəl anlarını deyil, həm də ən ağır, ən acı xatirələrini yaddaşda saxlayan güclü vasitədir. Tarixin gedişində insanların sözlə ifadə edə bilmədiyi dərdləri, müharibələrin izlərini, yoxsulluğun iztirablarını çox vaxt musiqi dilə gətirib.
Üzeyir bəy deyirdi: “Mənim üçün ən böyük mükafat xalqın səsiydi. Onların dərdini öz musiqimdə duya bilirdimsə, bu mənim üçün ən böyük uğurdu”.
Azərbaycanın sosial yaddaşı da musiqi ilə yazılıb. Əsgər yola salınanda oxunan mahnılar, toylarda səslənən şən havalar, qəmli bayatılar və laylalar. Bunların hər biri bir dövrün tarixini danışır. Əslində, musiqi sadəcə qulaqda səslənmir, nəsildən-nəsilə ötürülən bir xatirə kimi yaşayır. Bir ailənin içində nənənin oxuduğu layla ilə başlayan musiqi hekayəsi, illər sonra nəvənin həyatına da sirayət edir. Xalq mahnılarının gücü bundadır ki, onlar tək bir şəxsin deyil, bütöv bir cəmiyyətin hisslərini ifadə edir. Bu baxımdan musiqi həm də sosial üsyanın, azadlıq istəyinin simvolu olub. Bir çox əsərlərdə gizli şəkildə qadın azadlığı, sosial bərabərlik və xalqın haqqa susuzluğu ifadə olunub. Çünki musiqi çox vaxt sözlərin deyə bilmədiyini deyə bilirdi.
Bu mənada musiqi kollektiv yaddaşın ən güclü daşıyıcısıdır. Xalqın tarixi yazılı kitablarla məhdudlaşmır və musiqi də həmin kitabların ən səmimi səhifələrini təşkil edir. Hər oxunan mahnıda, hər çalınan melodiyada xalqın yaşadığı bir dövrün izləri gizlənir. Məsələn, bir muğam sadəcə melodik incəlik deyil, həm də əsrlərin fəryadı, sevinc və nisgilin birləşmiş tarixidir. Sosial yaddaşda musiqinin izi o qədər güclüdür ki, bəzən bir səs insanı dərhal illər əvvələ qaytarır. Çünki musiqi bizi yalnız eşitdiyimiz anda deyil, həm də keçmişimizdə yaşadır.
“Unutmaq istədiyim hər şeyi musiqi yenidən xatırladır, amma eyni zamanda yaddaşımı qoruyur” (Üzeyir Hacıbəyov)
Musiqi milli kimliyin simvolu olmaqla yanaşı, həm də dünyaya açılan pəncərə rolunu oynadı. Ənənəvi muğamların Avropa səhnələrində səslənməsi, milli musiqinin orkestr formatında təqdim olunması Azərbaycanı dünya mədəniyyət xəritəsinə çıxardı. Ən maraqlı məqamlardan biri də budur ki, musiqi bəzən siyasi sərhədlərin belə poza bilmədiyi gücə sahibdir. İstər mühacirətdə yaşayan soydaşların dillərində, istər ucqar kəndlərdə toylarda səslənən melodiyalarda, istərsə də böyük konsert salonlarında. Hər yerdə eyni duyğu yaşanır: milli kimlik musiqi ilə qorunur.
Azərbaycanın musiqi tarixi də bunu sübut edir ki, əsrlər boyu xalqın sevinci, dərdi, mübarizəsi və ümidləri musiqiyə köçüb. Bu gün “Milli Musiqi Günü” adlanan bayram yalnız bir insanın xatirəsinə deyil, bütöv bir xalqın öz musiqisinə sahib çıxmasına həsr olunub. Bu gün biz xatırlamalıyıq ki, musiqi ilə dilimiz, kimliyimiz və tariximiz qorunub. O səslər ki, bir zamanlar maarifçilik ideyalarını daşıyıb, qadın azadlığını səhnəyə çıxarıb, xalqı öz güzgüsündə göstərib və onlar sadəcə bir dövrün deyil, bütün gələcək nəsillərin də yol işığıdır. Bu gün bizi düşündürməlidir ki, bu mirası necə qoruyuruq? Gənclərə hansı dəyərləri ötürürük? Çünki musiqi yalnız notların içində deyil, onu dinləyən insanların yaddaşında yaşayır. Hər bir layla, hər bir muğam, hər bir xalq mahnısı bu gün də kimliyimizin ayrılmaz parçasıdır. Milli Musiqi Günü isə bizə bir daha xatırladır ki, musiqi xalqın səsidir, onun keçmişi, bu günü və gələcəyi ilə birgə yaşamağa davam edir.
“Xalqını sevməyən musiqiçi, musiqini də sevə bilməz”, – deyirdi Üzeyir Hacıbəyli. Deməli, musiqiyə sahib çıxmaq, xalqın özünə sahib çıxmaqdır.
