Yazı insan cəmiyyətlərinin inkişaf tarixində sadəcə fikrin kağız üzərinə köçürülməsi vasitəsi olmamışdır. Eyni zamanda, kollektiv yaddaşın qorunması, sosial münasibətlərin sabitləşdirilməsi və mədəni sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi funksiyasını da yerinə yetirmişdir. Bu baxımdan Odər Qutluərin “Türkçülüyün məsələləri” adlı araşdırmasında yazını milli kimliyin daşıyıcısı kimi təqdim etməsi diqqətəlayiq yanaşmadır. Müəllif yazını millətin varlıq ifadəsi kimi qiymətləndirərək onun sadəcə texniki ünsiyyət vasitəsi olmadığını vurğulayır. Mənim fikrimcə, bu yanaşma sosioloji nəzəriyyələrlə uzlaşan və geniş təhlil tələb edən bir məsələdir. Sosioloji baxımdan yazını sosial institut kimi dəyərləndirmək mümkündür. Sosial institutlar cəmiyyətin davamlılığını təmin edən norma, dəyər və davranış sistemləridir. Yazı da bu sistemlərdən biri kimi kollektiv həyatın təşkilində mühüm rol oynayır. Yazı vasitəsilə cəmiyyət öz hüquqi normalarını, dini inanclarını, mədəni kodlarını və tarixi yaddaşını nəsildən-nəslə ötürür. Bu baxımdan yazı yalnız məlumat ötürən vasitə deyil, həm də sosial reallığı formalaşdıran struktur elementidir. Odər Qutluərin yazını kimliyin qoruyucu elementi kimi təqdim etməsi simvolik interaksionizm nəzəriyyəsi ilə də uyğunluq təşkil edir. Bu nəzəriyyəyə görə insanlar dünyanı simvollar vasitəsilə mənalandırırlar. Dil və yazı isə bu simvolların ən sistemli formasıdır. Əlifba, sadəcə hərflər toplusu deyil, kollektiv mənaların cəmləşdiyi simvolik sistemdir. İnsanlar müəyyən yazı formasını istifadə etdikdə, əslində, həmin yazı ilə bağlı mədəni yaddaşı və kollektiv kimliyi də yaşadırlar.
Məsələyə Benedikt Andersonun “təsəvvür edilmiş icmalar” nəzəriyyəsi prizmasından yanaşdıqda yazının milli şüurun formalaşmasında xüsusi rol oynadığı daha aydın görünür. Andersonun fikrincə, millət anlayışı insanların bir-birini tanımadıqları halda özlərini eyni icmanın üzvü kimi təsəvvür etməsi ilə yaranır. Bu təsəvvürün qurulmasında yazılı mədəniyyət, xüsusilə çap texnologiyalarının yayılması mühüm rol oynamışdır. Yazı vasitəsilə vahid dil formalaşmış, eyni mətnləri oxuyan insanlar ortaq mədəni məkan yaratmışdır. Bu mənada yazı milli şüurun sosial platforması kimi çıxış edir.
Araşdırmada yazının millətin özünəməxsusluğunu ifadə edən simvol kimi təqdim edilməsi, əslində, kimliyin sosial sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi ideyası ilə səsləşir. Hər bir cəmiyyət özünü digər cəmiyyətlərdən fərqləndirmək üçün müəyyən simvolik vasitələrdən istifadə edir. Bu vasitələrə dil, din, mədəniyyət və yazı daxildir. Yazının fərqli olması həmin cəmiyyətin mədəni müstəqilliyini də simvolizə edir. Bu baxımdan yazı milli kimliyin görünən sərhədlərindən biri kimi çıxış edir.
Yazının sosial institut kimi digər mühüm funksiyası kollektiv yaddaşın qorunmasıdır. Cəmiyyətlər tarixlərini, miflərini, qanunlarını və dəyərlərini yazı vasitəsilə saxlayırlar. Yazının olmadığı cəmiyyətlərdə yaddaş, əsasən, şifahi ənənəyə əsaslanır və zaman keçdikcə dəyişməyə məruz qalır. Yazı isə yaddaşı sabitləşdirir və mədəni davamlılığı təmin edir. Bu baxımdan yazı mədəni identikliyin arxividir.
Odər Qutluərin müxtəlif xalqların yazı sistemlərini kimlik qoruyucu vasitə kimi təqdim etməsi, əslində, yazının sosial inteqrasiya funksiyasını da göstərir. Yazı vahid kommunikasiya forması yaradaraq cəmiyyət üzvləri arasında sosial bağları gücləndirir. Eyni yazıdan istifadə edən insanlar ortaq mədəni kodları paylaşır və bu da kollektiv identiklik hissini möhkəmləndirir.
Mənə görə, yazını yalnız milli romantizmin elementi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Yazı eyni zamanda siyasi, iqtisadi və ideoloji proseslərlə də sıx bağlıdır. Tarix boyu yazı sistemlərinin dəyişməsi çox zaman hakim ideologiyaların və siyasi transformasiyaların nəticəsi olmuşdur. Bu isə göstərir ki, yazı təkcə mədəni fenomen deyil, həm də hakimiyyət münasibətlərinin formalaşdırdığı sosial strukturdur. Bu baxımdan yazının kimliklə əlaqəsi dinamik xarakter daşıyır. Yazı həm kimliyi qoruyan, həm də onu dəyişdirən vasitə ola bilər. Cəmiyyətlər yeni yazı sistemlərini qəbul etdikdə bu yalnız texniki dəyişiklik deyil, eyni zamanda mədəni və ideoloji transformasiya deməkdir. Bu proseslər isə kollektiv şüurun yenidən formalaşmasına səbəb olur.
Odər Qutluərin yazı və kimlik məsələsinə yanaşmasında ən diqqətçəkən məqamlardan biri də əlifba dəyişikliklərinin milli kimlik üzərində yaratdığı təsirlərə verdiyi xüsusi önəmdir. Müəllif türk toplumlarında yazı dəyişikliklərini yalnız texniki yenilənmə kimi deyil, eyni zamanda mədəni itki və kimlik aşınması kimi qiymətləndirir. Sosiologiyada bu hal cəmiyyətin strukturunda, mədəniyyətində və kollektiv şüurunda baş verən transformasiya proseslərini ifadə edir. Yazı sistemlərinin dəyişməsi də bu transformasiyanın mühüm elementlərindən biridir. Tarix boyu bir çox cəmiyyətlər siyasi, dini və ideoloji səbəblərlə yazı sistemlərini dəyişdirmişdir. Bu dəyişikliklər çox zaman modernləşmə və mədəni yenilənmə məqsədi ilə həyata keçirilsə də, eyni zamanda kollektiv yaddaşın strukturuna təsir göstərmişdir.
Eyni ilə türk toplumlarının tarixində bir neçə dəfə yazı dəyişməsi faktını vurğulaması bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Türklər tarix boyu müxtəlif dini və siyasi təsirlər nəticəsində fərqli yazı sistemlərindən istifadə etmişlər. Bu dəyişikliklər yalnız kommunikasiya vasitəsinin dəyişməsi deyil, eyni zamanda mədəni kodların yenidən qurulması demək idi. Müəllif bu prosesi milli kimliyin zəifləməsi kimi təqdim edir. Mən isə bu yanaşmanı daha çox kimliyin transformasiyası kimi qiymətləndirməyi məqsədəuyğun hesab edirəm. Bu məsələyə Pyer Burdye nəzəriyyəsi prizmasından yanaşdıqda yazının simvolik kapital kimi çıxış etdiyini görmək mümkündür. Burdye dil və yazını sosial status və hakimiyyət münasibətlərinin formalaşmasında mühüm resurs kimi izah edir. Müəyyən yazı sisteminə sahib olmaq cəmiyyətin mədəni və siyasi mövqeyini müəyyənləşdirə bilər. Yazı dəyişiklikləri isə simvolik kapitalın yenidən bölüşdürülməsi prosesinə səbəb olur. Yeni yazı sisteminə uyğunlaşan qruplar sosial üstünlük əldə edə bilər, uyğunlaşa bilməyən qruplar isə sosial və mədəni marginalizasiya ilə üzləşə bilər. Türk toplumlarında əlifba dəyişiklikləri bu baxımdan yalnız mədəni deyil, həm də sosial stratifikasiya prosesləri ilə əlaqəli olmuşdur. Yeni yazı sisteminə keçid köhnə yazı ilə formalaşmış ədəbi irslə əlaqəni zəiflətmiş, bu isə kollektiv yaddaşın qırılmasına səbəb olmuşdur. Bu hadisəni mədəni travma anlayışı ilə də izah etmək mümkündür. Mədəni travma cəmiyyətin öz keçmişi ilə əlaqəsinin zədələnməsi və kollektiv identikliyin yenidən formalaşması prosesidir.
Odər Qutluərin yazı dəyişikliklərini mədəni dəyərlərin itirilməsi kimi təqdim etməsi bu travma aspektinə diqqət çəkir. Lakin düşünürəm ki, hər bir travma eyni zamanda yeni kimlik formalarının yaranmasına da şərait yaradır. Yazı dəyişiklikləri köhnə mədəni kodların bir hissəsini zəiflətsə də, yeni sosial və mədəni münasibətlərin formalaşmasına imkan yaradır. Bu proses modernləşmə nəzəriyyəsi baxımından cəmiyyətin transformasiya mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Həmçinin uzunömürlük və sağ qalmaq yəni davamiyyət üçün önəmlidir.
Digər məsələ isə türk tamğalarının yenidən istifadəsi ilə bağlı irəli sürdüyü fikir milli kimliyin dirçəldilməsi perspektivindən maraqlı yanaşmadır. Müəllif yazının yenidən aktuallaşdırılmasını mədəni yaddaşın bərpası kimi təqdim edir. Mənim fikrimcə, bu ideya yalnız tarixi romantizm kimi deyil, mədəni simvolizmin yenidən qurulması kimi də qiymətləndirilə bilər. Müasir cəmiyyətlərdə tarixi simvolların yenidən aktuallaşdırılması milli identikliyin gücləndirilməsi strategiyalarından biri kimi istifadə olunur.
Lakin realist olsaq, yazının yenidən dirçəldilməsi məsələsi sosial praktik baxımdan mürəkkəb prosesdir. Yazı sistemləri yalnız simvolik deyil, həm də funksional alətlərdir. Yeni və ya tarixi yazı sistemlərinin gündəlik istifadə sahəsinə daxil edilməsi geniş sosial adaptasiya tələb edir. Bu isə təhsil sistemi, texnologiya və ictimai institutların koordinasiyasını zəruri edir. Yəni yazı dəyişiklikləri cəmiyyətin kimliyinə həm risk, həm də imkan yaradan prosesdir. Yazı sistemləri dəyişdikdə kollektiv yaddaşın bir hissəsi zəifləyə bilər, lakin eyni zamanda yeni identiklik formaları yaranır. Bu proses cəmiyyətin tarixi davamlılığını və sosial inkişafını eyni zamanda əks etdirir.
Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, yazı sistemlərinin qorunması və yenidən aktuallaşdırılması milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə təsir göstərə bilər. Lakin bu proses yalnız ideoloji təşəbbüs kimi deyil, sosial, texnoloji və mədəni faktorların kompleks şəkildə nəzərə alındığı strategiya əsasında həyata keçirilməlidir. Yazı keçmişin mirası olmaqla yanaşı, gələcək kimlik formalarının qurulmasında da mühüm rol oynayan sosial fenomendir.
