Biz gündəlik həyatımızda çox sadə görünən şeylərin arxasında, əslində, böyük bir sirrin dayandığını çox vaxt düşünmürük. Səhər oyananda çay içmək vərdişimiz, salamlaşmaq formamız, toylarımızda oxunan mahnılar, hətta övladımıza qoyduğumuz adlar. Bunların hamısı bir mədəniyyətin bizə mirasıdır. Amma maraqlı sual budur ki, biz öz seçimlərimizlə mədəniyyəti qururuq, yoxsa mədəniyyət bizi hazır qəliblərə salır?
İnsan tarix boyu bu sualın cavabını axtarıb. Kimi deyib ki, insan azaddır, öz istəkləri ilə dünyanı dəyişdirir. Kimisi isə tam əksini iddia edib: insanı insan edən, onun düşüncəsini, zövqünü, davranışını yönləndirən mədəniyyətdir.
Bu məsələyə ən kəskin yanaşanlardan biri Karl Marks idi. Onun “İnsan, ictimai münasibətlərin məhsuludur” fikri olduqca məşhurdur. Bu sadə görünən cümlə, əslində, çox dərin bir mənaya sahibdir. Marks demək istəyirdi ki, biz təkbaşına boş bir dünyada yaşamırıq. Bizim kimliyimiz, necə düşündüyümüz, hansı dəyərləri “doğru” hesab etdiyimiz, hətta arzularımız belə hamısı içində olduğumuz sosial və iqtisadi münasibətlər tərəfindən müəyyənləşdirilir. Məsələn, kənddə doğulan bir uşağı düşünün. Onun üçün həyat torpaqla, əkinlə, ailə bağları ilə başa düşülür. Şəhərdə böyüyən uşaq isə başqa bir gerçəkliklə tanış olur. Texnologiya, rəqabət, bazar münasibətləri… İkisi də insan olaraq eyni potensiala sahibdir, amma onların dünyagörüşünü, gələcək planlarını və davranışlarını mədəniyyət formalaşdırır.
Marks bu prosesi izah edərkən “maddi baza” və “üstqurum” anlayışlarından istifadə edirdi. Maddi baza, yəni iqtisadi həyat, istehsal münasibətləri mədəniyyətin, dini inancların, qanunların və sənətin əsasını qoyur. Yəni cəmiyyətin necə yaşaması, necə düşünməsi, necə inanması, ilk növbədə onun iqtisadi quruluşundan asılıdır. Demək istəyir ki, mədəniyyət insanın əlində sərbəst bir seçim deyil, onu doğuran şəraitin məhsuludur.
Əgər Karl Marks insanı daha çox sosial-iqtisadi şəraitin məhsulu kimi görürdüsə, Emile Durkheim məsələyə başqa bir prizma ilə baxırdı. Durkheim üçün mədəniyyət sadəcə adətlər toplusu deyildi. O, cəmiyyəti bir yerdə saxlayan görünməz yapışqan idi. O deyirdi ki, əgər mədəniyyətin qaydaları olmasa, insanlar bir-birinə yad və xaotik bir halda yaşayardı.
Təsəvvür edin, sabahdan etibarən heç bir yazılmamış qayda qalmasın. Küçədə tanımadığımız adama salam verməsək, dostlarımızla masa arxasında əxlaq normalarını gözləməsək, yasda kədər göstərməsək… Cəmiyyət dərhal dağınıq və soyuq bir hala gələr. Durkheim bu səbəbdən deyirdi ki, mədəniyyət və ictimai normalar insanı “tərbiyə edən” və onun davranışlarını idarə edən əsas qüvvədir. Başqa sözlə, biz düşündüyümüz qədər sərbəst deyilik; bizə necə davranmağı öyrədən və bizi formalaşdıran böyük bir mədəni mexanizmin içindəyik.
Amma tam əksinə bir fikir də mövcuddur. Bu yanaşmanı isə Maks Veber irəli sürürdü. Veber deyirdi ki, bəzən mədəniyyət deyil, insanın ideyaları və inancları cəmiyyətin və iqtisadiyyatın əsas strukturunu dəyişdirir. Onun ən məşhur nümunəsi “Protestant əxlaqı və kapitalizmin ruhu” konsepsiyasıdır. Veber göstərirdi ki, Avropada protestantların işə baxışı, zəhmətkeşliyi və nizam-intizam anlayışı yalnız fərdi həyatlarına deyil, eyni zamanda iqtisadi sistemə də təsir etmişdi.
Belə ki, protestant inancları insanlara zəhmətkeş olmağı, qənaətcil davranmağı və gələcəyi düşünməyi öyrədirdi. İnsanlar bu prinsipləri gündəlik həyatlarında tətbiq etdikcə, onların toplu davranışları bazar münasibətlərini dəyişdirdi, yeni iş prinsipləri və iqtisadi təşkilatlar yarandı. Kapitalist iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etməsi, sadəcə texnologiya və ya bazar qanunları ilə izah oluna bilməzdi. Bu, insanların dəyərlərinin və ideyalarının birbaşa təsiri idi.
Veberin bu yanaşması göstərir ki, insan yalnız mədəniyyətin məhsulu deyil. Bəzən onun yaradıcı qüvvəsi mədəniyyəti, iqtisadiyyatı və cəmiyyətin strukturunu formalaşdırır. Məsələn, günümüzdə sosial media fenomenləri və startap təşəbbüskarları da oxşar bir nümunədir. Onların ideyaları və yeni davranış modelləri qısa zamanda mədəniyyətin, iş həyatının və istehlak vərdişlərinin dəyişməsinə səbəb olur. Beləliklə, Veber bizə xatırladır ki, insanın yaradıcı enerjisi və ideyaları həm tarixi, həm də müasir dünyanı dəyişdirən gücdür.
Müqayisə edin, bir tərəfdə Durkheim dayanır və deyir ki, mədəniyyət insanı inşa edir. Digər tərəfdə isə Veber dayanır və deyir ki, insanın ideyaları mədəniyyəti inşa edir. Bu iki baxış bir-birinə zidd kimi görünsə də, əslində, hər ikisi insan həyatının həqiqətinə toxunur. Çünki biz həm mədəniyyətin daşıyıcılarıyıq, həm də yeni mədəniyyət yaradan varlıqlarıq.
Biz artıq anladıq ki, insan və mədəniyyət bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir. Marks insanı sosial və iqtisadi münasibətlərin məhsulu hesab edirdi, Durkheim mədəniyyətin insanı formalaşdırdığını vurğulayırdı, Veber isə insan ideyalarının bəzən mədəniyyəti dəyişdirə biləcəyini göstərirdi. Lakin müasir dünyada bu qarşılıqlı təsir daha sürətli, görünən və kompleks bir hal alıb.
Gündəlik həyatımıza baxaq. Sosial media platformaları (Instagram, TikTok, X (Twitter)) artıq yalnız əyləncə yeri deyil, mədəniyyətin formalaşdığı məkana çevrilib. Gənclər burada izlədikləri trendlərlə öz davranışlarını, geyim zövqlərini, danışıq üslublarını dəyişdirir. Məsələn, bir neçə il öncə yalnız Qərb ölkələrində başlayan “sustainable fashion” trendi artıq Azərbaycanda da gəncləri ekoloji cəhətdən məsuliyyətli alış-veriş etməyə təşviq edir. Burada Durkheimin nəzəriyyəsi aydın görünür. Mədəniyyət insan davranışını istiqamətləndirir və ona forma verir.
Amma eyni platformalar insanların yaratdığı trendlərlə də doludur. TikTok-da və Instagram-da gənclərin paylaşdığı musiqi remiksləri, qısa səhnəciklər, yaradıcı rəqs koreoqrafiyaları və fərqli danışıq üslubları yeni mədəniyyət elementləri yaradır. Burada Veberin yanaşması ön plana çıxır. İnsan ideyaları və yaradıcılığı mədəniyyətin özünü formalaşdırır, yenidən yazır. Yəni bir tərəfdən sosial media mədəniyyəti “ötürür”, digər tərəfdən insanlar onu davamlı dəyişdirir.
Müasir dünyada iqtisadi və sosial strukturun dəyişməsi də mədəniyyətə təsir göstərir. Məsələn, pandemiya dövründə insanlar evdən işləməyə başlayanda iş həyatının mədəniyyəti tamamilə dəyişdi. Video zənglər vasitəsilə görüşmək, daha rahat geyim seçmək, onlayn təhsil və seminar formatlarına alışmaq yeni “normal”a çevrildi. Burada həm mədəniyyət insanları formalaşdırır, həm də insanlar mədəniyyəti yenidən qurur. Daha geniş perspektivdən baxdıqda, qloballaşma və texnologiya inkişafı mədəniyyətin sürətini artırıb. İnsanlar artıq təkcə yerli, ölkə səviyyəsində deyil, qlobal mədəni təsirlərin içində böyüyür və yaşayır. K-pop fenomeni, Hollywood filmləri, eko-dostu yaşam trendi və ya viral internet kampaniyaları hamısı insanların mədəniyyətlə qarşılıqlı əlaqəsini göstərir.
Nəticə aydındır: müasir dövrdə insan və mədəniyyət bir-birini dayanmadan formalaşdıran dinamik sistemdir. Biz həm mədəniyyətin daşıyıcılarıyıq, həm də onu yaradan və dəyişdirən gücük. Hər paylaşımımız, hər seçimimiz, hər düşüncəmiz mədəniyyətə təsir edir, eyni zamanda mədəniyyət də bizi formalaşdırır. Beləliklə, klassik sual yenə aktuallığını qoruyur. İnsanı kim/nə inşa edir? Mədəniyyət insanı inşa edir, yoxsa insan mədəniyyəti? Cavab sadədir: hər ikisi. İnsan və mədəniyyət bir-birini tamamlayan, qarşılıqlı təsir edən, inkişaf etdirən iki gücdür.
Amma burada dayanmaq lazım deyil. Bizim seçimimiz, davranışımız və yaradıcı fəaliyyətimiz mədəniyyətin gələcəyini formalaşdırır. Hər birimiz kiçik bir “mədəniyyət sərmayədarı” kimi düşünə bilərik. Paylaşdığımız məlumat, dəstək verdiyimiz dəyərlər, yaratdığımız incəsənət mədəniyyətimizi daha zəngin, daha dərin və daha müsbət edir. Gəlin mədəniyyətimizə müsbət yatırım edək, onu yalnız yaşatmaqla qalmayıb, gələcək nəsillərə də ilham verəcək bir sərvətə çevirək.
Çünki mədəniyyət bizik, biz isə mədəniyyətik və onu necə formalaşdıracağımız tamamilə bizim əlimizdədir.
