İnsan səsi tarix boyu bəşəriyyətin özünü ifadə etməsinin əsas vasitəsi olmuşdur. Amma paradoks ondadır ki, bəzən ən güclü sözlər sükutun içində gizlənir. Azərbaycan mədəniyyətində susmaq təkcə danışmamaq deyil, o həm də özünəməxsus bir ifadə forması, bir ünsiyyət dili, bir mövqedir. “Söz gümüşdürsə, sükut qızıldır” atalar sözü də məhz bu mədəni kodu açıqlayır. Burada sükut yalnız passivlik deyil, həm də hikmətin, hörmətin, bəzən isə etirazın ən incə formasıdır. Hər bir mədəniyyət susmağa öz mənasını yükləyir. Qərbdə “silence” daha çox meditativ və ya boşluqla əlaqələndirilirsə, Şərqdə sükutun həm dini, həm etik, həm də psixoloji qatları mövcuddur. Azərbaycan reallığında isə sükut çoxqatlıdır: bir tərəfdən sözün artıq yüklərini daşımaq istəməmək, digər tərəfdən söz deməyin təhlükəli olduğu məqamlarda qorunmaq, bəzən də qarşı tərəfi daha dərindən düşündürmək üçün bir seçimdir.
Səssizlik bəzən fərdi ifadənin məhdudlaşdırılması və yaradıcılıq maneələri kimi, bəzən də bir şairin senzura qarşısında məcburi geri çəkilişi kimi təzahür edir. Lakin eyni zamanda, susmaq çox vaxt ən dərin müqavimətin özü olur. Dediklərini açıq-aşkar söyləyə bilmədiyin halda, heç nə deməyərək hər şeyi ifadə etmək mümkündür. Beləcə, sükut həm fərdin, həm də toplumun tarixi təcrübəsinin bir hissəsi kimi ortaya çıxır. Bu baxımdan, bugünkü cəmiyyətdə sükut ziddiyyətli məna daşıyır. Sosial şəbəkələrdə hər kəs danışarkən, susmaq bəzən cəsarətsizlik kimi görünə bilər. Amma həddindən artıq səs-küy içində susmaq mövqeyini daha güclü şəkildə göstərmək imkanı verir. Bir hekayə yazmamaq, bir şərh bildirməmək və ya bir paylaşımı bəyənməmək, bunlar yeni dövrün sükut formalarıdır.
Azərbaycan xalq ədəbiyyatında da sükutun fəlsəfəsini sadə, lakin dərin ifadələrlə qoruyub saxlayıb. “Söz gümüşdürsə, sükut qızıldır” atalar sözü insan və cəmiyyət üçün dəyər sıralamasını aydın göstərir: söz qiymətlidir, amma sükut daha dərindir. Folklor nümunələrində sükut hikmətin, təmkinin və böyüklüyün nişanəsi kimi görünür. Nağıllarda müdrik obrazlar qəhrəmanlara çox danışmağı yox, düşünərək az danışmağı öyrədir. Bu, xalqın “düşünmədən deyilən söz daşdan ağırdır” anlayışının mədəni kodlarda bərqərar olmasının göstəricisidir. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında sükut həm mistik, həm də bədii məna daşıyır. Sufi poeziyasında susmaq Allahla qovuşmanın və daxili sakitliyin yolu kimi təsvir edilir. Nəsiminin misralarında söz həqiqətə aparan vasitədirsə, sükut özü həqiqətə yaxınlaşma vasitəsidir. Hüseyn Cavidin dramaturgiyasında qəhrəmanlar danışmaqdan çox susmaqla mövqelərini ortaya qoyurlar. Xüsusilə qadın obrazlarında bu sükut sözlərdən daha təsirli olur. Azərbaycan muğam mədəniyyətində isə musiqidəki pauzalar səssizliyi dramatik vasitə kimi istifadə edir. Bu səssizlik boşluq deyil, melodiyanın emosional dərinliyini artırır. Beləcə, folklor, klassik poeziya, dramaturgiya və musiqi nümunələri göstərir ki, Azərbaycan mədəniyyətində susmaq heç vaxt boşluq kimi anlaşılmayıb. Əksinə, mənanın ən dərin daşıyıcısı məhz sükut olub.
Cəmiyyət səviyyəsində susmaq isə həm fərdi davranış, həm də sosial münasibətlərin içində formalaşan bir seçimdir. Ailədəki səssizlik bəzən hörmət, bəzən anlaşılmazlığa qarşı müdafiədir. İctimai mühitdə isə çox zaman güc münasibətləri ilə bağlıdır. İnsan danışmaq imkanına malik olmadığı və ya danışmağın riskini bildiyi üçün susur. Totalitar sistemlərdə səssizlik qorxunun nəticəsi olsa da, bəzən də üsyanın incə forması olur. Danışmamaq, bir mövzunu açmamaq və ya gözlərini qaçırmaq gizli bir etiraz ola bilər. Tarixi təcrübələr göstərir ki, repressiya dövrlərində səssizlik qorxudan doğururdu, amma bədii yaradıcılıqda və gündəlik həyatda susmaq sözün ən güclü ifadəsinə çevrilirdi. Sosioloqlar susmağı həm fərdi, həm də kollektiv davranış prizmasından təhlil edirlər. Bir insanın susması bəzən şəxsi seçimsə də, bütöv bir toplumun sükuta bürünməsi ictimai normanın göstəricisidir. Nə qədər çox insan susursa, bir o qədər çox gizli gərginlik mövcuddur.
Bugünkü dövrdə texnologiya və sosial şəbəkələr səssizliyə yeni məna qatıb. Danışmaq, paylaşmaq və yazmaq sosial görünürlüyün əsas şərti olmasına baxmayaraq, susmaq da indi bir mövqe, bir mesajdır. Böyük hadisələr zamanı heç nə paylaşmamaq dərhal diqqət çəkir və susmaq artıq “yox olmaq” deyil, xüsusi mövqeyin ifadəsi olur. Müasir dövrdə susmaq həm rəqəmsal etiraz, həm də psixoloji müdafiə formasıdır. İnsan səs-küylü müzakirələrdən kənarda qalaraq, status yazmadan, şərh bildirmədən mövqeyini göstərir. Sosial medianın yaratdığı davamlı danışma təzyiqi susmağı bir növ azadlıq kimi hiss etdirir. İnformasiya bolluğu fonunda susmaq daxili sükunəti qorumağa və emosional balansı saxlamağa kömək edir.
Belə görünür ki, müasirlikdə səssizlik nə əvvəlki kimi sadəcə qorxunun, nə də sadəcə təmkinin ifadəsidir. O, həm rəqəmsal etiraz, həm də sosial təzyiqin aynasıdır. İnsan susmaqla həm öz mövqeyini göstərir, həm də mövcud mühitin gərginliyini açıqca ortaya qoyur. Müasir sükut həm də gizli bir gücdür. Sözlə deyil, susmaqla mövqeyini ifadə etmək, bəzən daha təsirli olur. Bu, həm daxili sükunəti qorumaq, həm də prinsipial mövqeyini saxlamaq deməkdir.
Nəticədə, səssizlik indi çoxqatlı və dinamik bir dildir. O, şəxsi, sosial və rəqəmsal aləmdə mövcudluğun, mövqeyin və dərin düşüncənin ifadəsidir. Danışmaqla sözünü deyil, susmaqla isə daxili gücünü və düşüncəsini ortaya qoymaq mümkündür. Beləliklə, müasir dövrdə sükut təkcə sükut deyil, həm fikir, həm etiraz, həm də mövqeyin ən incə, amma ən təsirli ifadəsidir. İnsan danışmadan da danışmağı bacardıqda, sözlərin çatmadığı yerə öz mənasını daşıyır.
