Mənəviyyat insanın öz daxilində qurduğu, amma bütün həyatına təsir edən görünməz bir nizamdır. O, qayda kimi öyrədilmir, daha çox yaşanaraq formalaşır. İnsan hansı məqamda susacağını, hansı anda danışacağını bilirsə, bu artıq tərbiyənin yox, mənəviyyatın işidir. Çünki tərbiyə davranışı cilalayır, mənəviyyat isə niyyəti saflaşdırır.
Cəmiyyətlər çox vaxt güclü iqtisadiyyatla, texnoloji sıçrayışla öyünür. Amma bu göstəricilər insanın daxilində boşluq yarananda onu doldura bilmir. Mənəviyyatın zəiflədiyi yerdə rifah belə insanı xoşbəxt etmir.
Tarixə baxanda görürük ki, imperiyalar əxlaqi aşınmadan sonra çöküb. Əxlaqla mənəviyyat eyni şey deyil, amma biri digərini qidalandırır. Əxlaq normadır, mənəviyyat isə seçimdir. Seçim məsuliyyəti artırır, çünki insan artıq bəhanə tapa bilmir.
Mənəviyyat insana səhvdən qorunmaq üçün yox, səhvlə üzləşə bilmək üçün lazımdır. Vicdan məhz bu nöqtədə ortaya çıxır. Səhvini qəbul etməyən insan onu təkrarlamağa məhkumdur. Bu məhkumluq fərdi olduğu qədər də ictimaidir.
Müasir dövrdə insan hər tərəfdən informasiya seli ilə əhatələnib. Hər fikir bərabər səslə danışır, hər mövqe özünü həqiqət kimi təqdim edir. Belə mühitdə mənəviyyat daxili kompas rolunu oynayır. O kompas itəndə insan istiqaməti kənardan axtarmağa başlayır.
Kənardan gələn istiqamətlər isə çox vaxt maraqlara xidmət edir. Mənəviyyat marağı cilovlamağı öyrədir. O, “edə bilərəm”lə “etməliyəm” arasındakı fərqi insana hiss etdirir. Bu hiss yoxdursa, azadlıq da təhlükəli anlayışa çevrilir.
Azadlıq mənəviyyatla birləşməyəndə məsuliyyətsizliyə yol açır. İnsan yalnız özünü düşünəndə cəmiyyət parçalanmağa başlayır. Halbuki cəmiyyət fərdlərin sadəcə cəmi deyil, onların bir-birinə münasibətidir. Bu münasibətin keyfiyyəti isə birbaşa mənəvi səviyyədən asılıdır.
Ənənə bu baxımdan sadəcə keçmişin qalığı deyil. O, nəsillərarası mənəvi ötürmə mexanizmidir. Amma ənənəni qorumaq onu dondurmaq demək deyil. Əsas olan onun daşıdığı dəyəri bugünkü insanın dili ilə yaşatmaqdır.
Mənəviyyat zamanla mübahisəyə girmir, amma zaman onu daim sınağa çəkir. Hər dövr öz suallarını verir. Cavablar dəyişə bilər, amma əsas meyar dəyişməməlidir. İnsan özünə xəyanət etmədiyi yerdə dövr ona qalib gələ bilmir.
Bu gün dünyada ən böyük böhranlar maddi yox, mənəvi xarakter daşıyır. İnsan bolluq içində tənha qala bilir. Bu tənha qalma fiziki yox, mənəvi tənəzzülün nəticəsidir. Mənəviyyat insanı başqalarına bağlayan körpüdür.
Körpü dağılanda insan özü ilə də əlaqəni itirir. Özünü tanımayan insan başqasını da anlaya bilmir. Anlamaq isə dözümlülüyün əsas şərtidir. Dözümlülük olmayan yerdə qarşıdurma qaçılmaz olur.
Mənəviyyat ideologiya deyil. Çünki o məcbur etmir, inandırır. İnandırmaq üçün isə səmimiyyət lazımdır. Səmimiyyət olmayan yerdə ən doğru fikir belə təsirsiz qalır.
İnsan bəzən susaraq daha çox şey deyir. Bu susqunluğun arxasında qorxu yox, vicdan dayanırsa, o susqunluq mənəvi mövqedir. Hər şeyi demək cəsarət deyil. Bəzən deməmək daha ağır yükdür.
Mənəviyyat insanı qəhrəman etmir, amma onu öz gözündə alçalmaqdan qoruyur. Bu qorunma bəzən görünməz olur. Amma insan ömrünün sonunda geriyə baxanda məhz bu anları xatırlayır. Çünki həyat sonda uğurlarla yox, vicdanla ölçülür.
