XIX əsrin qaranlıq və işıqlı üfüqləri arasında Qazax çöllərində bir səs ucalırdı – həm xalqının dərdini söyləyən, həm də ona ümid verən bir səs. Bu səs Abay Kunanbayevin səsi idi. İmperiya təzyiqi altında milli kimliyi sarsılan bir toplumun içindən çıxan Abay yalnız şair deyildi; o, bir maarifçi, bir mütəfəkkir, bir yol göstərici idi. Onun sözü həm xalqına güzgü tutur, həm də gələcəyə açılan bir qapı kimi işıq saçırdı.
1845-ci ildə Semey torpaqlarında dünyaya gələn Abay həm mədrəsə divarlarında Şərq hikmətini öyrəndi, həm də rus məktəbinin qapılarından Avropa düşüncəsini dərk etdi. Bu ikili təhsil onu öz dövrünün nadir şəxsiyyətlərindən birinə çevirdi. O nəinki xalqının söz adamı idi, həm də iki dünyanın – Şərqin və Qərbin müsbət cəhətlərini birləşdirərək yeni bir ideya yaratdı: türk kimliyinə dayanan, amma müasir dünyaya açıq milli ideya.
Çar Rusiyasının mərkəzləşdirilmiş siyasəti yerli xalqların mədəni inkişafına mane olur, rus dili və mədəniyyətini üstün mövqeyə çıxarırdı. Belə bir dövrdə Abayın ana dilinə, milli yaddaşa, türk kimliyinə bağlılığı təkcə poetik bir mövqe deyildi; bu, siyasi və ideoloji bir mübarizə idi. Onun “Qara sözlər” əsərindəki fəlsəfi düşüncələri sadəcə əxlaq dərsləri yox, milli şüurun elmi əsasları idi. Orada dil, əxlaq, maarif və milli ruh üzvi şəkildə birləşirdi.
Maarifçilik Abay üçün xalqı dirçəltməyin ən doğru yolu idi. O, kənd məktəblərinin açılmasına çalışır, kitabxanaların yaranmasını təşviq edir, gənclərin təhsilə yönəlməsini arzulayırdı. Bu işlərdə Avropa təcrübəsindən faydalanır, amma onu milli zəminə uyğunlaşdırırdı. Məqsəd sadəcə oxumaq-yazmaq öyrətmək deyildi; məqsəd xalqın öz kimliyini dərk etməsi idi.
Ədəbiyyat onun əlində həm gözəllik, həm də ideologiya idi. Abay Puşkini, Lermontovu, Krılovu qazaxcaya çevirdi. Bu tərcümələr yalnız bir dillə digərini tanış etmədi, həm də milli ədəbi dilin zənginləşməsinə xidmət etdi. Abay bununla xalqına göstərirdi ki, başqa xalqların mədəniyyətini tanımaq olar, amma öz dilin, öz kökün mütləq qorunmalıdır. Bu isə türkçülük ideyasının ən təməl prinsiplərindən biridir.
Onun sosial baxışları da xalqın həyatına toxunurdu. Kəndlərin ağır iqtisadi vəziyyəti, sosial problemləri, cəhalət və gerilik Abayın sözlərində həm tənqid, həm də çıxış yolları ilə əks olunurdu. O, maarif və təhsil vasitəsilə milli şüurun yüksələcəyinə inanırdı. Bu isə türkçülüyün yalnız bir ideya deyil, gündəlik həyat proqramı olduğunu göstərirdi.
Abayın ölümü ilə söz səsi kəsilmədi. Əksinə, onun ideyaları XX əsr ziyalıları tərəfindən davam etdirildi. Yazıçı M.Auezovun əsərlərində Abay bir obraz kimi yaşadı və yeni nəsillərə yol göstərdi. Bu da sübut edir ki, Abayın türkçülük ideyası bir dövrün deyil, bütün bir millətin gələcəyinin layihəsi idi.
Bu gün də Abay Kunanbayevin sözü türk dünyasında canlıdır. Onun ana dilini qorumağa çağıran düşüncəsi, maarifçilik yolu ilə xalqı oyatmaq istəyi və mədəniyyətə dayanan milli ideyası aktuallığını qoruyur. Abay göstərdi ki, türkçülük təkcə keçmişə qayıdış deyil, həm də gələcəyə inamdır. Onun qələmi ilə yazılan hər bir misra bu gün də milli şüurun güzgüsü kimi parlayır və türk kimliyinin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Bağıyeva Aytən
36 nömrəli tam orta məktəbin müəllimi
