Maarifçilik insanın öz bildiyini, öz qəlbində daşıdığı nuru başqaları ilə bölüşmək cəhdidir. Maarifçi olmaq üçün əvvəlcə insan özünü yox, cəmiyyətini düşünməyi bacarmalıdır. Əgər bir insan özünü hər kəsdən üstün görürsə, o, maarifçilik iddiası ilə çıxış edə bilməz. Çünki maarifçilikdə əsas məqsəd “mən”i böyütmək deyil, “biz”i ayağa qaldırmaqdır.
Tarixin bütün böyük maarifçiləri təvazökarlıqla xatırlanır. Onlar xalqın dərdinə yaxın olmuş, xalqın içində yaşamış, xalqın dili ilə danışmışdır. Maarifçi olmaq üçün yuxarıdan baxmaq yox, insanların arasına enmək lazımdır. Təkəbbürlü insan isə həmişə məsafə qoyur, özünü toxunulmaz və əlçatmaz göstərir. Bu halda onun dediyi söz təsirli ola bilməz.
Maarifçilik inandırmaq sənətidir, diktə etmək yox. Maarifçi insanları təhqir etməz, onlara yuxarıdan baxmaz, çünki o anlayır: hər kəsin daxilində bir işıq var. O işığı oyatmaq üçün hörmət, sevgi və diqqət lazımdır. Təkəbbür isə bu işığı söndürən ən böyük maneədir. Özünü müdrik sanan, başqalarını cahil görən insan heç vaxt həqiqi maarifçi ola bilməz.
Maarifçi insanı dinləməyi bacarmalıdır. O, xalqın ehtiyaclarını qulaq ardına vura bilməz. Təkəbbürlü adam isə yalnız danışar, ancaq qulaq asmaz. Maarifçi isə bilir ki, xalqın səsi, xalqın arzusu onun ən böyük dərsliyidir. Əgər maarifçi xalqdan öyrənmirsə, xalqı da öyrədə bilməz.
Maarifçilik elm və biliklə yanaşı, həm də insaniyyət məsələsidir. Bilik təkəbbür üçün istifadə olunarsa, o, cəmiyyətə fayda gətirməz. Əksinə, belə bilik insanları yadlaşdırar. Amma bilik təvazökarlıqla təqdim olunanda maarifə çevrilir. Maarifçi özünü bilik daşıyıcısı deyil, bilik paylaşanı sayır.
Təkəbbür insanı dar bir çərçivəyə salır. Həmin çərçivədə insan yalnız öz səsini eşidir. Öz səsini eşidən adam isə xalqın ağrısını anlaya bilməz. Maarifçilik xalqın dərdinə dərman olmaqdır. Bu dərmanı hazırlamaq üçün maarifçi gərək hər evin qapısını döyə bilsin.
Maarifçi cəmiyyətə “biz” prizmasından baxır. Təkəbbürlü insan isə hər şeyi “mən”lə ölçür. “Mən” üzərində qurulan fikir maarifçilik deyil, eqoizmdir. Maarifçi insanı özünə bağlamaq istəmir, əksinə, onu azad düşüncəyə dəvət edir. Çünki maarifçilik azadlıqla nəfəs alır.
Tarixi nümunələr də bunu göstərir. Hər hansı təkəbbürlü lider, alim və ya müəllim uzunmüddətli təsir yarada bilməyib. Amma təvazökar, insanla birgə yol gedən maarifçilərin təsiri nəsillər boyu yaşayır. Maarifçiliyin əsas gücü insanları özünə deyil, həqiqətə yaxınlaşdırmaqdır.
Deməli, maarifçiliyin ilkin şərti sadəlik və təvazökarlıqdır. Əsl maarifçi xalqı tənqid etməkdən əvvəl özünü sorğuya çəkir. Təkəbbürlü isə xalqı günahlandırır, amma özünü sual etmir. Maarifçi üçün insan sadəcə “oxudulacaq obyekt” deyil, dəyərli bir varlıqdır.
Maarifçilik işıq gətirməkdir. Təkəbbür isə o işığın qarşısına kölgə salmaqdır. Maarifçi öz işığını başqaları ilə bölüşdükcə daha da işıqlanır. Təkəbbürlü isə öz işığını gizlədir və tək qalır. Buna görə də təkəbbürlü adam maarifçi ola bilməz.
