Qızmar günəşin meydan suladığı günlər idi. Torpaq da, ağaclar da od tutub yanırdı.
Quru otlar ayaq altında xışıldayırdı. Bircə axşamlar sərin düşürdü. Bax elə həmin axşamlarda iti axan Katun çayının sahilinə bir qoca çıxır, həmişə eyni yerdə – kökləri suya batmış ağacın qalın budaqlarından birində oturur və günəşin qürubunu seyr edirdi. Göydən dağların arxasına doğru enən günəş iri və qırmızı idi. Qoca heç qımıldanmırdı. Dizlərinin üstünə qoyduğu əlləri günəşdən qaralmış, qupquru və qırış içində idi. Dərin qırışlar üzünü də bürüyüb, gözləri nəm və donuqdur. Nazik boynu, balaca başı və çal saçları var. Göy rəngdə çit köynəyinin altından kürəyinin sümüyü çıxır.
Günlərin birində, qoca elə beləcə oturanda arxadan bir səs eşitdi:
– Babacan, salam!
Qoca başı ilə salam verdi.
Əlində yastı, balaca bir çamadan tutmuş qız yanında əyləşdi.
– Dincəlirsiniz?
Qoca yenə başını tərpətdi. Dedi:
– Dincəlirəm.
Qızın üzünə baxmadı.
– Olar, sizin üzünüzü köçürüm? – qız soruşdu.
– Necə yəni köçürəsən? – qoca anlamadı.
– Sizi çəkim.
Qoca bir müddət sükuta daldı, vərdişinə xilaf çıxmayıb günəşi seyr etdi, kirpikləri tökülmüş qırmızımtıl göz qapaqlarını qırpdı.
– Mən indi qəşəng deyiləm, – dedi.
– Niyə ki? – qız azacıq özünü itirdi, – Heç də yox, babacan, siz qəşəngsiniz.
– Üstəlik də naxoşam.
Qız qocaya uzun-uzadı tamaşa elədi. Sonra ovcu ilə onun günəşdən qaralmış quru əlini sığallayıb dedi:
– Babacan, siz çox qəşəngsiniz. Düz sözümdür.
Qoca xəfif gülümsündü:
– Daha sənsən də, çək.
Qız öz çamadanını açdı.
Qoca ağzını ovucu ilə tutub öskürdü:
– Yəqin, şəhərlisən, hə? – soruşdu.
– Hə, şəhərliyəm.
– Yəqin, buna görə pul verirlər, hə?
– Baxır da. Qəşəng çəkəndə verirlər.
– Çalışmaq lazımdır.
– Çalışıram.
Susdular.
Qoca elə hey günəşə tamaşa edirdi.
Qız qocanın üzünə yandan baxıb çəkirdi.
– Babacan, buralısız?
– Hə, buralıyam.
– Elə burada doğulmusuz?
– Burada, burada.
– İndi neçə yaşınız var?
– Yaşımı deyirsən? Səksən.
– Oho!
– Hə, yaman çoxdur, – qoca razılaşdı və yenə xəfif gülümsündü, – Bəs sənin?
– İyirmi beş.
Ortaya yenə sükut çökdü.
– Yaman günəşdir! – qoca pəsdən səsləndi.
– Necədir ki? – qız anlamadı.
– İridir.
– A-a… Hə. Ümumiyyətlə, bura çox qəşəngdir.
– Hələ bir suya bax, gör günəşin şəfəqlərinə necə boyanıb… Hələ o biri sahildəkinə…
– Hə, hə.
– Elə bil qan qatmısan.
– Hə, – qız o biri sahilə baxdı, – hə.
Günəş Altayın zirvələrinə toxunub aramla mavi ənginliyə qovuşdu. O, dərinə getdikcə dağlar daha aydın mənzərə alırdı. Onlar sanki yaxınlaşırdı. Çayla dağların arasında qalan dərəni bürüyən qırmızımtıl toran da yavaşca sönükməyə başladı. İşıq öz yerini dağlardan ayrılıb yaxınlaşan dalğın kölgəyə verdi. Sonra günəş bütünlüklə Buburxan sıra dağlarının iti uclarının arxasında gizləndi və parlaq kürən yelpiyi yaşımtıl səmanı anındaca ağuşuna aldı. Bu mənzərə də uzun müddət sürmədi – şölələr sakitcə söndü.
– Günəş getdi, qoca ah çəkdi.
Qız kağız vərəqlərini yeşiyə qoydu.
Bir müddət sakitcə oturub çayın şırıltısına qulaq kəsildilər.
Dərəni indi də duman başına aldı.
Yaxınlıqdakı meşədə hansısa gecə quşu ürkək-ürkək hayladı. Sahilin o biri tayından onun səsinə səs verdilər.
– Qəşəngdir, – qoca pəsdən dilləndi.
Qızsa tezliklə çoxlu hazır şəkillərlə sevimli şəhərinə qayıdacağını düşünürdü. Aralarında bu qocanın da şəkli olacaq. Dostu, istedadlı, həqiqi rəssamsa növbəti dəfə cinlənəcək: “Yenə qırışlar!.. Nə olsun ki? Sibirdə sərt iqlimin at oynatması və orada adamların çox işləməsi hər kəsə məlumdur. Guya indi sən nəsə kəşf eləmisən? Нә?..”
Qız istedad dağarcığı olmadığını bilirdi. Amma axı ο bu qocanın necə çətin bir həyat yolu keçməsi barədə fikirləşir. Hələ bir əllərinə bax… Yenə qırışlar! “İşləmək, işləmək, işləmək lazımdır…”
– Babacan, sabah bura gələcəksiniz? – qız qocadan soruşdu.
– Gələcəm, – qoca cavab verdi.
Qız ayağa durub kəndə tərəf getdi.
Bir azdan qoca da yola düzəldi.
Evə gəlib sobanın yanında, həmişəki yerində sakitcə oturdu, oğlunun işdən qayıtmasını gözlədi. Birgə şam edəcəkdilər.
Oğlu həmişə yorğun və hər şeydən narazı qayıdırdı.
Gəlini də həmişə nədənsə narazı idi. Nəvələri boya-başa çatmış və şəhərə getmişdilər. Ev onlarsız suyu sovulmuş dəyirmana dönmüşdü. Şam yeməyinə oturdular.
Qocanın südünə çörək doğradılar, o, masanın bir küncündə oturub sakitcə yeməyə başladı. Qaşığı boşqaba üsulluca vurur, səs salmamağa çalışırdı. Susurdular.
Sonra hərə öz yatağına getdi.
Qoca sobaya dırmaşdı, oğlu ilə gəlinisə yan otağa keçdilər. Susurdular. Nə danışsınlar ki? Bütün sözlər çoxdan çeynənib.
Sonrakı axşam qoca ilə qız yenə sahildə, ağacın yoğun budağında oturmuşdular. Qız tələsik çəkir, günəşi seyr edən qocasa danışırdı:
– Həmişə firavan yaşamışıq, Tanrıya asilik etmək günah olardı. Dülgərlik etmişəm, iş sarıdan da korluq çəkməmişəm. Oğlanlarım da dülgərdirlər. Dördünü lənətə gəlmiş müharibə apardı, ikisi qaldı. İndi biri ilə, Stepanla yaşayıram. Vankasa şəhərdə, Biyskdə yaşayır. Tikintidə prorab işləyir. Tez-tez məktub yazır, şükür, yaxşı dolanırlar. Bura da gəliblər, qonaq qalıblar. Nəvələrim çoxdur, hamısı da məni çox istəyir. İndi hərəsi bir şəhərə dağılışıb…
Qız qocanın əllərini çəkir, tələsir, əsəbiləşir, tez-tez silirdi.
– Yaşamaq çətin idi? – arada yersiz sual verirdi.
– Niyə çətin olsun ki? – qoca çiyinlərini çəkirdi, – Bayaq dedim axı, firavan yaşamışıq.
– Oğlanlarınıza heyfiniz gəlir?
– Bəs necə? – qoca yenə təəccüblənirdi, – Dördünü birdən qara torpağa tapşırmaq zarafat deyil e!
Qız heç cür anlaya bilmirdi: qocaya yazığı gəlir, yoxsa daha çox onun sakitliyinə və rahatlığına heyrətlənir.
Günəşsə yenə qüruba enirdi. Kürən yelpiyi yenə göy üzünü ağuşuna almışdı.
– Sabah hava yağışlı olacaq, – qoca dilləndi.
Qız aydın səmaya nəzər saldı:
– Niyə ki?
– Sümüklərim sızıldayır.
– Göyün üzü tərtəmizdir.
Qoca susdu.
– Babacan, sabah da gələcəksiniz?
– Bilmirəm, – qoca dərhal cavab vermədi, – nəsə bütün bədənim sızıldayır.
– Babacan, bu daş sizdə necə adlanır? – Qız jaketinin cibindən qızılıya çalan ağ daş çıxardı.
– Hansı? – dağlara baxan qoca soruşdu.
Qız əlindəki daşı ona uzatdı. Qoca çevrilmədən ovcunu açdı.
– Bu? – daşa ötəri nəzər salan qoca cadar-cadar olmuş əyri barmaqları ilə ora-bura çevirib soruşdu. Çaxmaq-daşıdır. Müharibə dövründə kükürdlü kibrit tapılmayanda ondan od alırdılar.
Qız qəribə şübhələr içində boğuldu: ona elə gəldi ki, qoca kordur. Bir neçə dəqiqə danışmağa söz tapmadı, böyürdən qocanı izlədi. Vərdişinə xilaf çıxmayan qoca günəşin batdığı yerə tamaşa edirdi. Sakit, dalğın baxışlar.
– Ala… Daşını götür, qoca ovcundakı daşı qıza uzatdı. Bundan da qəşəngləri var. Bir də görürsən qarşına ağappağı çıxır, elə möhkəm bərq vurur ki, adamın gözləri qamaşır. Üstəlik, qəribə ləkələri olur. Yumurtaya oxşayanları da olur, heç fərqləndirə bilməzsən. Nə bilim, sağsağan yumurtasına oxşayanı var, yanları da çilli olur. Hələ sığırçın yumurtasına oxşayanları demirəm – gömgöy, xalları da var.
Qız elə hey qocaya baxırdı. Kor olub-olmadığını soruşmağa cürət etmirdi.
– Babacan, harada yaşayırsınız?
– Lap yaxında. Odur e, İvan Kolokolnikovun evi, – qoca sahildəki evi göstərdi, – sonra Bedaryovlar, daha sonra – Volokitinlər, Zinovyevlər, orada, döngədəsə bizimki. Bir şey lazım olsa, çəkinmə, gəl. Nəvələrim olanda evimiz yaman şən idi.
– Çox sağ ol.
– Mən gedim. Nəsə sümüklərim sızıldayır.
Qoca ayağa qalxıb cığırla dağa tərəf getdi.
Qız qocanı döngədə gözdən itənəcən izlədi. Bir dəfə də olsun büdrəmədi, ləngimədi. Aramla, ayağının altına baxa-baxa getdi. “Yox, kor deyil, qız anladı. Sadəcə, zəif görür”.
Qoca səhərisi gün sahilə gəlmədi. Qız tənha oturub qocanı düşündü. Onun adidən adi hayatında nəsə qeyri-adi, böyük, əhəmiyyətli bir şey vardı. “Günəş də, sadəcə, doğur və sadəcə, batır, qız fikirləşirdi. Amma məgər bu, adi bir hadisədir?” O, şəkillərini diqqətlə nəzərdən keçirdi. Kədərli idi.
Qoca nə üçüncü, nə də dördüncü gün gəldi.
Qız ayağa qalxıb onun evini axtarmağa getdi. Tapdı.
İri kənd evinin həyətində, küncdəki talvarın altında haradasa əlli yaşlarında boylu-buxunlu bir kişi verstakda şam ağacından düzəldilmiş lövhəni rəndələyirdi.
– Salam, – qız dedi.
Kişi qamətini düzəldib qıza nəzər saldı, əlnin arxası ilə alnının tərini silib başını tərpətdi:
– Xoş gördük.
– Zəhmət olmasa, deyin, qoca baba burada yasayır?..
Kişi qarşısındakını diqqətlə, bir az da təəccüblə süzdü. Qız susdu.
– Yaşayırdı, – kişi dilləndi, – ona tabut düzəldirəm.
Qızın gözləri qeyri-iradi bərəldi:
– Deməli, ölüb, hə?
– Ölüb, – kişi yenə lövhəyə tərəf əyildi, rəndəni bir-iki dəfə dala-qabağa sürüdü, sonra başını çaldırıb qıza baxdı, – Sənə nə lazım idi ki?
– Heç… Onun şəklini çəkirdim.
– A-a, – Kişi çevik hərəkətlə rəndəni lövhəyə sürtdü.
– O, kor idi? – qız ortaya çökən sükutu, nəhayət, pozdu.
– Hə.
– Çoxdan?
– On il olardı. Nədir ki?
– Heç…
Qız həyətdən çıxdı.
Bayırda başını ağaca söykəyib hıçqırmağa başladı.
Babaya acıyırdı. Üstəlik, onun barəsində fərli-başlı danışa bilməməsinə peşman idi. Hərçənd indi insan həyatının və fədakarlığın hansısa dərin qatlarına varır və özü də bilmədən yetkinləşirdi.
1963
Tərcümə edəni: Kifayat Haqverdiyeva
