Bir dəfə dostum mənə belə demişdi: “Kitabı oxuduqdan sonra ağladım. Niyə ağladığımı bilmirəm, orada mənim həyatımdan söz getmirdi”.
O an mən onun dedikləri üzərində çox düşünmədim. Amma illər keçdikcə anlayıram ki, o cümlənin içində ədəbiyyatın bütün sirri gizlənib. İnsan özü haqqında yazılmamış bir şeydə özünü tanıyır. Özü yaşamamış bir acını oxuyub içindən bir düyün açılır. Bu nə sehrdən, nə də oyundan ibarətdir. Bu, dilin ən dərin imkanıdır: bir başqa adamın sözləri ilə sənin yarana toxunmaq.
Biz çox vaxt ədəbiyyatı “mədəniyyət” kimi, “incəsənət” kimi, “zövq” kimi düşünürük. Sanki o, insanın gündəlik çörəyi ilə deyil, boş vaxtla əlaqəli bir şeydir. Halbuki söz insandan əvvəl deyil, insanla birlikdə doğulub. İnsanın ilk danışığı izah etmək üçün deyil, acısını paylaşmaq üçün olub. O ilk inilti, o ilk hay-haray – bunlar da, bir növ, ədəbiyyatdır.
Sonralar insanlar öyrəndilər ki, acını ucadan söyləmək onu azaldır. Nağıl etmək pis günün yükünü azaltmaqdır. Psixologiya bunu “narrative therapy” adlandırır, amma azərbaycanlı nənələr bunu elmsiz bilirdilər: “Danış, danışsan yüngülləşərsən”.
Ədəbiyyat bu bilginin sistematik, incə, dərin formasıdır.
Tənhalığa pəncərə açmaq
İnsan acılarının ən ağırı tənhalıqla gəlir. Sadəcə yalnız olmaq deyil, anlaşılmamaq. “Heç kəs bilmir mən nə çəkirəm” hissi bəzən acının özündən betərdir.
Ədəbiyyat bunu dağıdır.
Fyodor Dostoyevski “Yer altından qeydlər”i yazanda onu ancaq xəstə bir adamın monoloqu kimi oxumaq olar. Amma bunu oxuyan hər adam bir an dayanıb düşünür: “Mən də belə düşünmüşəm. Mən də bu qorxunu bilirəm”. O an tənhalığın divarları uçulur. Yüz il əvvəl başqa bir ölkədə, başqa bir dildə yaşamış bir adam sənin içindəki gizli səsi eşidib. Bu, möcüzədir.
Və ya Anton Çexovun personajları. Onların heç biri böyük faciələr yaşamır. Adi adamlardır. Adi sıxıntıları, adi xəyalları, adi itkiləri var. Amma məhz bu “adi”liyin içindəki dərinlik insanı “dağıdır”. Çünki o özünü görür. Güzgü kimi deyil, daha dərindən duyan, anlayan bir baxış kimi.
Tənhalıq deyir: “Tək sən belə hiss edirsən”.
Ədəbiyyat cavab verir: “Yox. Bax, mən də bilirəm”.
Hiss etməyin özü sağaltmaqdır
Müasir həyat insana duyğularını az göstərməyi öyrədir. “Kişi ağlamaz”, “Zəif görünmə”, “Keç get”, “İrəliyə bax”. Bu cümlələr insanı “güclü” etmək üçün söylənir, amma çox zaman insanı içəridən boşaldır. Hisslər itib getmir – toplanır. Ədəbiyyat o toplanmış hisslərin çıxış qapısıdır.
Bir kitabla ağladığında, əslində, çoxdan ağlamadığın bir şey üçün ağlayırsan. O personajın itkisi ilə öz itkinə yas tutursan. O sevginin acısı ilə özünə söyləyə bilmədiyin bir şeyi söyləyirsən. Bu proses əks işıqda, başqasının hekayəsi vasitəsilə öz hissini yaşamaq psixologiyada “katarsis” adlanır. Aristotel bunu min illər əvvəl tapmışdı: faciəni seyr etmək izləyicini təmizləyir. Amma bu yalnız faciəyə aid deyil. Gülmək də sağaltmaqdır. Absurd bir hekayədə özünü görmək, tragikomik bir personajın gülünc durumunda öz gülünclüyünü tapmaq bu da bir yüngülləşmədir. İnsan özünə güldükdə dünya bir az kiçilir, daşınmağı bir az asanlaşır.
Ağır anlarda insan bilmək istəyir: bu keçər?
Ədəbiyyat canlı cavabdır: bax, keçib. Bu adam da bu yerdə idi. Həm Hamlet kimi ikiləşib qalan, həm Raskolnikov kimi içindəki cəhənnəmlə boğuşan, həm Nəriman kimi köhnəylə yeninin arasında qalan. Hamısı bir nöqtədə idi. Hamısının hekayəsi davam etdi.
Bu sadə bir optimizm deyil. Saf “hər şey yaxşı olacaq” nağılı deyil. Ədəbiyyat yalan danışmır. O da bilir ki, bəzən yaxşı olmur. Amma bu hekayələrin qoyduğu iz başqadır: insan öz acısı ilə üz-üzə gələ bilir, ona ad qoya bilir, onu anlaya bilir. Anlaşılan acı daha az gücsüzləşdirir.
Kamal Abdullanın sözlərini xatırlayıram: yazıçı həyatı izah etmir, onu daha dərin hiss etdirir. Bəlkə, çarə bu dərinlikdə gizlənib – həll etmək yox, dərindən hiss edib keçə bilmək.
Oxucu da yazır
Ədəbiyyatın gizlin tərəfi odur ki, oxumaq passiv deyil. Kitabı açdıqda sən yalnız oxumursan, onu tamamlayırsan. Hər oxucu öz həyatını, öz acısını, öz yaddaşını mətnə gətirir. Bir cümləni iki adam oxuyur, iki ayrı şey yaşanır.
Bu, ədəbiyyatı universal edir. Bir yazı min adam tərəfindən min cür şəfa üçün oxunur.
Həm də oxumaq insanı sakitləşdirir, fiziki mənada belə. Tədqiqatlar göstərir ki, gərgin bir insanın altı dəqiqəlik oxuması ürək ritmini normallaşdırır, əzələ gərginliyini azaldır. Kitab sağalmaq üçün bir sığınacaqdır Amma bilet almaq lazım deyil, növbə yoxdur, saatı yoxdur.
Bizi bu fikrə gətirən, ehtimal ki, bu günün gerçəkliyidir. İnsanlar sürətli məzmun istehlak edir, məlumat bolluğunda üzür, amma bir növ daxili aclıq hiss edir. Hər şey var, amma bir şey çatmır. Çatmayan şey dərinlikdir. Bir şeylə vaxt keçirmək, oxumaq, düşünmək, hiss etmək üçün lazım olan sakitlik. Ədəbiyyat bu sakitliyin özüdür. O, sənə gəlmir, sən ona gedirsən. Bu yolçuluq, bu ara, bu pauza – bunların özü artıq bir başlanğıcdır.
Ədəbiyyat çarə vəd etmir. O yalnız deyir: sən tək deyilsən. Bəzən bu, kifayət edir.
