Səntur qədim mənşəyə malik olan, əsasən, Şərq xalqları arasında geniş yayılmış zərbli-simli musiqi alətidir. Bu alət xüsusilə İran, Azərbaycan, Hindistan, İraq və Türkiyə kimi ölkələrdə müxtəlif formalarda istifadə olunmuşdur. Səntur həm klassik, həm də bəzi ölkələrdə xalq musiqisinin ayrılmaz hissəsi kimi özünəməxsus yer tutur. Onun zəngin səsi və melodik imkanları musiqisevərlərin və ifaçıların diqqətini əsrlər boyu cəlb etmişdir.
Sənturun tarixi minilliklərə dayanır. Tədqiqatçılar bu alətin eramızdan əvvəl 1600-cü illərə – Babilistan və Assuriya dövrlərinə qədər uzun bir tarixi dövrü əhatə etdiyini qeyd edirlər. Fars mənşəli “səntur” sözü, “sən” (“yüz”) və “tur” (“ip”) sözlərinin birləşməsi kimi izah olunur, bu da alətin çox sayda simə malik olduğunu göstərir.
Orta əsrlərdə səntur İslam dünyasında geniş yayılmış və bir çox musiqi alətlərinə (məsələn, Avropadakı dulcimer və klavesin kimi alətlərə) təsir göstərmişdir. İran sənturu ilə yanaşı, Osmanlı dönəmində bu alətin müxtəlif versiyaları xeyli inkişaf etdirilmişdir. Hindistanda bu alət “santoor” adı ilə tanınır və Kəşmir musiqisinin vacib elementlərindən sayılır.
Səntur taxtadan hazırlanmış, trapezoid (trapets) formasında bir gövdəyə malikdir. Üzərində simlər gərilmiş şəkildə olur və bu simlər rezonans üçün gövdənin üstündə yerləşdirilmiş iki sıra taxta dirəklər (stolçiklər) üzərində dayanır.
Simlərin sayı alətin növünə görə dəyişə bilər. Məsələn: İran sənturu, adətən, 72 və ya 96 simdən ibarətdir. Azərbaycan sənturu daha az simli olsa da, zəngin ton imkanlarına malikdir.
Simlər müxtəlif metallardan (məsələn, mis, polad) düzəldilir və dörd sim bir qrupu təşkil edir.
Səntur mizrab (ifa çubuqları) vasitəsilə ifa olunur. Bu çubuqlar, adətən, nazik və yüngül taxtadan hazırlanır, ifaçı onları hər iki əlində tutaraq simləri vurur. Bəzi bölgələrdə mizrablar parça və ya dəri ilə örtülür ki, bu da səsin daha yumşaq çıxmasına kömək edir.
Səntur ifaçısı aləti dizlərinin üzərinə və ya stendin üzərinə yerləşdirərək ifa edir. İfa zamanı mizrablarla simlər zərb olunur və bu zaman müxtəlif texnikalardan istifadə olunur. Bunlar aşağıdakılardır:
Legato (sürüşkən keçidlər), Stakato (qısa və kəskin notlar), Tremolo (sürətli təkrar vurmalar), Glissando (slaydla keçidlər).
Həm melodik, həm də ritmik imkanlara malik olduğu üçün səntur solo və ansambl ifalarında geniş istifadə edilir.
Səntur yalnız musiqi aləti deyil, həm də mədəni irsin bir hissəsidir. İran musiqisində dəstgah sistemində, Azərbaycan muğamında və Hindistanın klassik raga musiqisində səntur mühüm rol oynayır.
Azərbaycanda səntur əvvəllər daha geniş yayılmış, lakin zaman keçdikcə tar, kamança və digər alətlərlə əvəzlənmişdir. Son dövrlərdə bu alətə maraq yenidən artmaqdadır. Bəzi musiqiçilər onun səsini muğam ifasında və müasir kompozisiyalarda istifadə edirlər.
Səntur zəngin tarixi, incə ifa texnikası və unikal səsi ilə dünya musiqi irsində özünəməxsus yerə sahibdir. Bu alət həm qədim, həm də müasir musiqilərdə canlı şəkildə istifadə olunur və gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanmalıdır. Onun səsi həm dinləyicini düşüncəyə aparır, həm də musiqinin sərhədsizliyini göstərir.
Ləman Vahid
